^'^1-  ^ 


TRYSTAN  AC  ESYLLT 

A 

CHANIADAU   ERAILL 


7?  SJL^  Vd<Jf^ 


KUri 

fAMAf 

Tr  tdthra'Vpon 
J,  SMorris  Jones,  TsW,,  3ii.^{., 

a 

W,  Le^is  Jones,   Ts^.,  SM.<iA,, 

0  ddyUd  Ptp  llafur, 

a  pharch  i\  hathrylith 

a'u  cariad  at  iaith  a  lien 

T  Cy»^ry, 

y  cyflffynir  y  gyfrol  hon  gan 

Tr  ^VodVor, 


383781 


AT  Y   CYMRY. 

GWAITH  pleserus  yw  diolch  i  garcdigion  \\6n 
Cymru  am  fy  nghynorthwyo  i  gyhoeddi'r  gyfrol 
hon ;  cefnogaeth  barod  a  serchog  fy  nghencdl  ym  Mhrydain 
a'r  Amerig  a'm  calonogodd  i*w  dodi  ger  bron  y  cyhoedd. 
Bu  Mr.  Vincent  Evans  a  Chymdeithas  yr  Eisteddfod 
Genedlaethol  mor  hynaws  a  chaniatau  cyhoeddi  pryddest 
arobryn  Bangor.  Casglodd  nifer  o  gyfeillion  cared ig 
enwau  tanysgrifwyr  i'r  llyfr,  a  rhoddasant  gymorth 
gwerthfawr  wrth  drefnu'r  rhestr.  Gwelir  ei  bod  yn 
hir,  ond  ofnaf  imi  anghofio  rhai  o'r  sawl  a  rodd  eu 
henwau  ar  dafod  leferydd.  Ni  fedraf  ond  diolch 
o'm  calon  i  bawb;  a  maddeuer  imi  fy  nghof  rhydwll. 
Ceir  yn  y  gyfrol  amry w  ddarnau  a  gyhoeddasid  eisoes ; 
OS  gofynnir  esgusawd  am  eu  casglu  at  eu  gilydd, 
cyfFesaf  na  feddaf  un.  Wrth  gynnyg  goreu  awen 
anaeddfed  i*m  cydwladwyr  lien-gar,  nis  gallaf  fwy  na 
gobeithio  y  ceir  rhywfaint  o  bleser  o  ddarllen  fy  ngwaith, 
a  dymuno  yng  ngeiriau'r  prifardd  y 

"  Ca  nghencdl  well  cynghancdd." 

R.  S.  R. 

Calangauaf^  1 904. 


CYNNWYS. 


TUD. 

At  y  Cymry 

. 

- 

-*    vii 

Cynnwys 

- 

- 

' 

ix 

Trystan  AC 

EsYLLT,  pryddest  delynegol : 

I. 

Y  Marchog  Clwyfedig 

- 

■       3 

II. 

Y  Llys  Gennad 

- 

13 

III. 

Y  Cwpan  Swyn 

- 

-     31 

IV. 

Yr  Alltud 

. 

45 

V. 

Yr  Hwyl  Ddu 

• 

■     57 

Caniadau  Eraill  : 

I. 

Llwybrau  Bywyd 

73 

II. 

Y  Crwydryn 

- 

■    74 

III. 

Bwthyn  y  Bardd 

77 

IV. 

Dadl  Serch 

- 

■    79 

V. 

Llatai      - 

81 

VI. 

Hiraeth  am  Olwen   - 

- 

-    82 

VII. 

Gweledigaeth  Olwen 

84 

VIII. 

Cariad  Ysbryd  y  Myny 

dd     - 

-    85 

IX. 

Glan  y  Mor 

87 

X. 

Cerdd  yr  Ysbryd      - 

- 

-     88 

XL 

Ben  Bowen 

90 

XII. 

Cerdd  yr  Hydref       - 

- 

■    91 

XIII. 

In  Tir-na'n-Og  - 

92 

XIV. 

Blodau  Galar 

- 

-    93 

XV. 

Ar  Lannau'r  Tawelfor 

95 

XVI. 

Penillion 

- 

-    96 

XVII. 

Ar  y  Fordaith 

98 

XVIII. 

Ebrill 

- 

- 

-    99 

XIX. 

Deilen  Hydref    - 

lOI 

XX. 

Y  Bedd  dan  fy  Mron 

- 

- 

-  103 

XXI. 

Priflys  y  Gwyllnos 

- 

105 

Cynnwys. 


TUD. 

XXII. 

Afon  y  Nos  - 

. 

-    107 

XXIII. 

Y  Breuddwyd      - 

- 

109 

XXIV. 

Dagrau'r  Nos 

- 

-    Ill 

XXV. 

Llyn  Geirionnydd 

- 

112 

XXVI. 

Y  Ddwy  Lili 

- 

-  114 

XXVII. 

Cyfrinach  y  Beirdd 

- 

115 

XXVIII. 

Eneth  Wen  fel  Meillion  D61 

- 117 

XXIX. 

GorfFwys  Don 

- 

120 

XXX. 

Tro  yn  Eryri 

- 

-  123 

XXXI. 

Arthur  yn  cyfodi 

- 

125 

XXXII. 

Y  Gwyliwr   - 

- 

-  127 

XXXIII. 

L'  Envoi 

. 

128 

Rhestr  o'r  Tanysgrifwyr 

.-- 

-  131 

TRYSTAN    AC    ESYLLT 
PRYDDEST   DELYNEGOL 


I.  Y  MARCHOG  CLWYFEDIG. 


Ond  pwy  yw\  marchog  ?     Pam  maen  drist  ei  wedd  ? 
Paham  y  gwisga  *i  harddwch  Iwydmr  bedd  ? 


TRYSTAN    AC    ESYLLT. 

I.  Y  Marchog  Clwyfedig. 

Ar  orsedd  wen  cadernid  yr  Eryri 

Eistedda  teyrn  y  gauaf  didosturi, 

Ei  anadl  oer  yn  deifio  bywyd  anian ; 

Ac  unig  gerdd  y  Uwyn  yw  cwyn  a  gruddfan 

Y  chwaon  crwydrol  rhwng  y  brigau  moelion 
Alarant  golli  rhwysg  eu  gwisgoedd  gleision; 

Y  ddaear  drodd  yn  fedd  iV  phlant,  y  blodau, 
Ei  mhynwes  kith  yn  cuddio'u  clysion  liwiau; 
Ac  ysbryd  gweddwV  haf  yn  torri  'i  galon 
Mewn  galar  dwys  ar  61  ei  hoU  anwylion. 
Ymdaena  niwlog  dawch  tros  lesniV  nefoedd, 
A'i  fantell  doa'r  nentydd  aV  mynyddoedd ; 

A  thrwyddo  crwydra  dwfn  a  dieithr  furmur 
Rhaiadrau  crug,  hyawdledd  cyfrin  natur. 

Marchoga  awel  Mawrth  y  tonnau  geirwon 
A  rychant  wyneb  ewyn  m6r  Iwerddon ; 
Heb  fFrwyn  i'w  dal,  mewn  b^r  ewynnog  rhydd, 
Ymnydda  cesyg  gwynion  Gwyn  ab  Nudd. 
Yn  flin  a  llesg  a  llaith  a'i  hwyliau'n  wlybion 
Prysura'r  Hong  iV  thaith  ar  draws  yr  eigion ; 
Yr  awel  drythyll  chwydda  fronnau  *i  hwyliau 
A*r  morwyr  diwyd  blygant  wrth  eu  rhwyfau. 


Try  Stan  ac  Esyllt, 

Ar  gwrlid  drud,  mcwn  gwisg  o  borfFor  brciniol, 
Gorwedda  clwyfus  wr  o  drem  urddasol, 

Y  gwinau  walk,  lliw'r  gneuen,  yn  modrwyog 
Gylchynnu'i  wyneb  hardd,  bonheddig,  rhywiog; 
Ond  yn  ei  lygaid  tristwch  du  deyrnasa, 

A  gwywder  bedd  ar  Iwydni  'i  rudd  arhosa: 
Ei  glwyf  a  ysa  'i  fy wyd  tan  ei  ddwyfron, 
AM  wenwyn  marwol  fferra  waed  ei  galon. 
A  segur  ydyw'r  waew  fawr  ei  grym, 
Yr  helm  o  ddur,  a'r  cleddyf  hirbraff  llym  ; 
Ei  fron  ni  wisg  y  gref  ddihafal  lurig 
A  heriodd  ruthr  Uawer  ymwan  fFyrnig. 
GorfFwysa  M  delyn  euraidd  wrth  ei  ystlys, 
A'i  thannau  yn  anghofio  *i  thonau  melus. 

Ond  pwy  ywV  marchog?  Pam  mae'n  drist  ei  wedd  ? 
Paham  y  gwisga'i  harddwch  Iwydni'r  bedd  ? 

Adwaenir  cf  wrth  fflach  ci  rymus  waew, 
Ei  gleddyf  llym,  a'i  helm,  a'i  lurig  gloew, 
A'r  delyn  aur  a  gana  gerddi'r  nef : 

Y  marchog  Trystan  o  Liwns  ydyw  ef. 

Ei  dad  oedd  Rolant,  arglwydd  tud  Ermonyw, 

A'i  fam,  Gwenalaw,  ty wysoges  Cernyw ; 

Ac  yntau  aned  ar  y  cadfaes  crch 

Yfasai  waed  ei  dad,  a'r  dyner  ferch, 

Ei  fam,  fu  farw  wedi  iddi  'i  enwi 

Yn  Drystan  am  mai  trist  i'w  fam  ei  eni. 


Y  Marchog  Clwyfedig. 

Fe'i  magwyd  gan  y  gwr  a  garai  'i  dad, 

Ei  hen  gydymaith  dewr  mewn  llawer  cad, 

Yr  yswain  Rhonan ;  ac  er  diogelu 

Ei  fywyd  rhag  gelynion  mynnodd  gelu 

Ei  fon  brenhinol;  a'r  bachgennyn,  Trystan, 

Feithrinodd  fel  etifedd  iddoM  hunan, 

A*i  enwi'n  Tantrys.     Ac  yng  ngwlad  Ermonyw 

Ni  chafwyd  ail  i'r  gwinau  lane  telediw 

Ym  mhob  rhyw  fabol  gamp  a  gwrol  gyfranc, 

Nac  ail  i'r  bysedd  hudai  gathlau  didranc 

Tclynnau  swyn  y  bell  freuddwydiol  nef 

I  aros  ar  eurdannau  *i  delyn  ef. 

Gofwyodd  eres  hcrwlong  dir  Ermonyw, 

Ac  am  ei  deced  dwyn  y  llanc  telediw 

A'i  gludo  'mhell  dros  donnau  gwyrdd  yr  eigion ; 

Ond  tymestl  wyllt  ddychrynnodd  y  mor  ladron  ; 

Ai  dirio  wnawd  ar  ddifFaith  benryn  unig 

At  lannau  Cernyw  greigiog  a  phellennig. 

Trwy  dreigl  yr  oesau  h^n  bu'r  drystiog  don, 
A  holl  gynddaredd  Hid  tymhestlog  fron, 
Yn  euro  meisdon  arw  Cernyw  deg, 
Gan  wisgo  ac  archolli  'i  thraethell  freg. 
A  llawer  oes  ar  ael  yr  uchel  graig 
Caer  falch  Tyntagel  heriai  ferw'r  aig  j 
Urddasol  sedd  brenhinocdd  Cernyw  fti, 
A  chartrcf  breninesau  heirddion  lu  j 


Try  Stan  ac  Esyllt, 

O'i  chylch  gwroHon  oesau  *n  ymladd  gaed, 

A*i  sylfaen  gref  a  fwydwyd  yn  eu  gwaed. 

Er  drwg  a  da  bu'n  llochi  llawer  cawr ; 

Ac  ynddi  y  cenhedlwyd  Arthur  fawr. 

Hi  ydoedd  sedd  yr  enwog  frenin  March, 

A'r  Uu  marchogion  dewr  gyflawnai  M  arch ; 

Ac  ewythr  Trystan,  frawd  ei  fam,  oedd  ef ; 

A  nawdd  a  roes  iV  gar  rhag  bar  y  dymestl  gref. 

Yn  rhwysgfawr  lys  Tyntagel 

Ar  Ian  y  gwyrddlas  li, 
Fel  marchog  dewr  digymar 

Enillodd  Trystan  fri ; 
Efe  fel  heliwr  cadarn 

Oedd  bennaf  gwr  o'r  byd  j 
A  chelf  helwriaeth  ddysgodd 

I  feib  y  llys  i  gyd. 
Am  ddiddan  gerdd  a  chyfranc 

Nid  oedd  ei  ail  i'w  gael ; 
A  thestun  awen  Ccrnyw  oedd 

Ei  anian  serchog  hael. 
Melysach  mewn  cyfeddach 

Na  bias  y  medd  a'r  gwin 
Oedd  hudol  odlau'r  delyn  aur, 

Y  neithdar  dwyfol  rin. 
Dyrnodiau  'i  gledd  clodforus 

A  amddiffynnai'r  wlad; 


Y  Marchog  Clwyfedig, 

A  gwenau  heirdd  rianedd 

Oedd  gwobr  y  marchog  mad. 
Dinasoedd  ei  dreftadaeth 

Yn  nhir  Ermonyw  fras 
A'i  gledd  a  ynillasai'n  61 

Oddiar  ormesdeyrn  cas, 
Y  creulon  Arglwydd  Morgan, 

Y  gwr  laddasai  'i  dad, — 
Barasai  angau  'i  dyner  fam 

Trwy  ffiaidd  waedlyd  frad. 

Yn  nhreiglgwaith  daeth  Morollt 

O  dir  Iwerddon  draw, 
A'i  faith  enwogrwydd  lanwodd 

Lys  Cerny w  Ion  a  braw : 
Fe  hawliai  'n  deyrnged  drichant 

O  fonedd  blant  y  tir 
Neu  un  a  feiddiai  herio  grym 

Ac  awch  ei  baladr  hir. 
Dychrynnai'r  tywysogion 

Wrth  feddwl  am  ei  arch, 
Teyrnasai  dwys  anobaith  du 

Ym  mron  frenhinol  March. 

Ym  mroch  yr  helynt  Trystan 
A  ddaeth  o  daith  i'r  Uys, 

Ac  achos  Cernyw  arno  'i  hun 
Gymerodd  gyda  brys ; 


lo  Try  Stan  ac  EsyllU 

Nis  gallai  awch  y  cleddyf, 

Na  hwrdd  y  waew  gref, 
Na  geiriau  host  y  marchog  balch 

Ddychrynnu  'i  galon  ef ; 
Dylosgai  tan  gwladgarwch 

Ei  fynwes  wrol  bur  ; 
A  gwasgai  'i  fysedd  emog  ddwrn 

Ei  awchlym  gleddyf  dur. 
Derbyniodd  her  y  marchog 

I  achub  cam  ei  wlad, 
Cysegrodd  waed  ei  ieuaiic  fron 

I  ddial  ei  sarhad. 
A  thrannoeth,  pan  y  torraiV  wawr 

Tros  ael  y  gribog  graig, 
Mewn  badau  beilchion  cyrchai'r  ddau 

Ynysig  yn  yr  aig. 
A  Thrystan  wedi  glanio 

A  droai  'i  fad  i'r  Hi, 
Tw  gludo  *mhell  oddiwrth  y  Ian 

Ar  war  y  waneg  ffri : 
Ac  meddai  wrth  ei  elyn  : 

"  Y  syberw  paladr  hir, 
Bydd  digon  un  o'r  badau  hyn 
I  ddwyn  y  byw  i  dir." 

*Roedd  wyncb  yr  ynysig  ^ 

Yn  weirglodd  wastad  las, 


Y  Marchog  Clwyfedtg,  ii 

Ac  yno  bwriwyd  Morollt  falch, 

A'i  ryfel  farch  a  las. 
Disgynnodd  Trystan  yntau 

I'w  gyrchu  gyda'i  gledd, 
Ond  yn  yr  ymgyrch  cafodd  glwyf 

A  Iwydodd  wrid  ei  wedd. 
Er  gwaetha'r  archoll  hyrddiodd 

Un  dyrnod  grymus  mawr, 
Nes  hollti  helm  ei  elyn 

A'i  fwrw'n  fud  i'r  Uawr  j 
A  darn  oV  glaif  clodforus 

A  dorrodd  yn  y  briw. 
Anrhydedd  gorsedd  Cernyw  Ion 

A  gadwodd  Trystan  wiw ; 
Ac  ar  y  traeth  i'w  roesaw 

Holl  lys  y  brenin  oedd  ; 
Ac  eco  fud  y  creigiau  pell 

Ddadebrwyd  gan  eu  bloedd. 

Ond  Morollt  gludwyd  ymaith 

Tros  donnau'r  mor  i'w  wlad ; 
A'i  unig  wobr  ar  ben  y  daith 

Oedd  bedd  yn  nhy  ei  dad. 
A  chlod  a  gafodd  Trystan, 

A  chariad  mab  a  mun; 
A'r  brenin  March  a'i  hcnwodd 

Yn  etifedd  iddo'i  hun. 


12  Try  Stan  ac  EsyllL 

Ond  nis  gall  clod  a  bri  droi  angau  draw, 
Na  chadarn  fraich  ddychrynnu  brenin  braw; 
A  Thrystan  wywai ;  poen  ei  glwyf  arhosai : 
Bradwrus  lafn  gwenwynig  a'i  brathasai. 
Er  celf  y  meddyg,  ac  er  ua\vn  y  dewin, 
Edwinai  blodyn  sifalri'r  gorllewin ; 
Rhag  maint  ei  glwyf  fe  giliai  ei  gyfeillion 
O  un  i  un  i  gyd  ond  Dyfnant  ffyddlon. 

A'r  haul  yn  machlud  ar  y  draethell  freg, 
Daeth  ato  wr  o  hil  y  Tylwyth  Teg ; 
Danghosodd  Iwybyr  aur  ar  draws  y  wendon, 
A  gobaith  gwella'r  clwyf  yn  llys  Iwerddon. 
A'r  Ynys  Werdd,  trwy  far  y  don  ormesol, 
A  gyrcha'r  clwyfus  wr  o  drem  urddasol ; 
Eistedda  tristwch  yn  ei  lygaid  duon 
Ac  eiliw'r  bedd  a  wisga  *i  ruddiau  llwydion : 
Ei  glwyf  a  ysa  'i  fywyd  tan  ei  ddwyfron ; 
A*i  wenwyn  marwol  fferra  waed  ei  galon. 


II.  Y  LLYS  GENNAD. 


Eistedda  cysgod  prudd-der  blwng 

Tn  nwfn  ei  lygaid  duon ; 
Arteithia  melus  loesion  serch 

T  clwyfo  dan  ei  ddwyfron ; 
A  cherddd'r  Hong  ym  mraich  y  gwynt 

Nes  taro  glan  Iwerddon. 


•5 


Nil 


Y  Llys  Gennad. 


Scrch,  cryfach  yw  nag  angau  du, 

A  hynach  na'r  mynyddoedd ; 
Anfarwol  serch  yw  enaid  cin 

Y  beirdd  ar  hyd  yr  oesoedd, 
Serch  yw  goleuni  bywyd  dyn 

A  dwyfol  grewr  hyder ; 
Anfarwol  serch  yw'r  bywiol  waed 
Yng  ngwythiennau  amser. 

Ym  more  gwyn  ieuenctid  bod, 
Ar  wawr  y  dechreu  cynnar, 

Deffrodd  pelydrau  tan  yr  haul 
Nwyd  serch  ym  mron  y  ddaear ; 

Ei  danbaid  gusan  godai  wrid 
Dros  harddwch  ei  hwynepryd, 

A'i  chalon  fawr  ddychlamodd  pan 

Y  daeth  yn  fam  i  fywyd. 
Ei  mhilfil  plant  feithrina  ar 

Ei  bronnau  llawnion  cynncs ; 
A*i  phennaf  drysor  iddynt  oil 

Yw  cyfoeth  scrch  ei  mhynwes. 
Gwres  serch  a  wrida  rudd  y  rhos ; 

Nwyd  serch  wna'n  wen  y  lili  j 
A  dyheadau  mwynion  scrch 

Ddeffroa  gathlau*r  Uwyni. 


10  Try  Stan  ac  Esyllt, 

Y  llyn  yng  ngloewder  dwfn  ei  fron 
Anwesa  ddelw'r  mynydd ; 

A  hoffkV  cwmwl  beichiog  hynt 
Ym  mreichiauV  gwynt  aflonydd. 

Ysbrydiaeth  bywyd,  fFynnon  cin, 
Ac  anadl  cinioes  teimlad, 

Cynghanedd  fyw  gyfriniol  ddofn 
Y  bydoedd  ydyw  cariad. 

I  fro  breuddwydion  tros  yr  aig 
CrwydrasaiV  haul,  ond  cofio 

Ei  gusan  ffarwel  ar  ei  grudd 

Wnai  i'r  wybren  wylaidd  wrido. 

CysgodauV  hwyr  ymrithient  o 
Waelodion  y  dyffrynnoedd, 

Gan  araf  ddringo'r  bryniau  gwyrdd, 
A  llethrau'r  scrth  fynyddoedd. 

Diosgai'r  s6r  cu  dillad  dydd, 
Eu  gwisgocdd  o  oleuni, 

I  ddangos  eu  prydferthwch  noeth, 
A  synnuV  nef  d'u  tlysni. 

Y  dawel  nos  ar  wisgi  droed 
A  gerddai  donnau*r  eigion 

I  daenu  duon  lenniV  gwyll 
Dros  wyneb  mor  Iwerddon, 


\     Y  Llys  Gennad,  17 

Y  dwfn  dawelwch  hyawdl  oedd 

Fel  anirnadwy  alaeth ; 
A'r  don  yn  torri  ar  y  traeth 

Fel  eco  cwynion  hiraeth. 


Yng  Nghernyw  Ion  yn  swn  y  Hi 

Ar  glogwyn  uchel  unig 
Eisteddai  gwr  o  osgedd  hardd 

Urddasol  a  bonheddig ; 
Modrwyau  ami  am  ei  law, 

Ei  wisg  o  ball  purddu, 
A  rhagdal  aur  rhuddemog  drud 

Gynhaliai  'i  walk  gwineuddu ; 
Cain  lafnau  euraidd  oedd  yn  cau  ' 

Wintasau  cordwal  newydd. 
Ei  ddeheu  law  gynhaliai  bwys 

Ei  delyn  aur  ysblennydd  ; 
Ei  rudd  orfFwysai  ar  y  Hall  ; 

A*i  dywell  drem  freuddwydiol 
Yn  crwydro  ar  hiraethlon  daith 

Trwy  wyll  y  nos  ledrithiol 
I  oleu  llys  yr  Ynys  Werdd, 

Ei  gyfoeth  a*i  ysblander, 
A  mel  acenion  Esyllt  wen 

Yn  ysbrydoli  'i  londer. 
Ystyriai'r  bysedd  meinion  teg 

Fu'n  chwilio'r  archoll  echrys, 


1 8  Try  Stan  ac  Esyllt, 

A*r  ddoeth  wybodaeth  rodd  iachid 

Tr  prudd  farsiandwr,  Tantrys. 
Hiraethai  am  gyfeddach  fwyn 

Y  llys  a'r  diddan  gerddi, 

A  chrwydro  gydag  Esyllt  dros 
Rodfeydd  blodeuog  crddi. 

lachasai'r  fam  hen  glwyf  y  cledd ; 
Clwyfasai'r  ferch  ei  ddwyfron; 

A  phrudd-der  hwnnw  oedd  yn  awr 
Yn  llenwi  'i  lygaid  duon. 

Breuddwydiai  am  brydferthwch  teg 

Y  feinwar  hardd  osgeddig; 
Murmurai  *i  hiraeth  wrth  y  don 

Aflonydd  ac  aniddig. 
Fe  godai  'i  ben  a  theimlad  serch 

Yn  crynnu  ar  ei  wefus, 
A*i  fysedd  chwim  yn  defFro  cathl 

Y  mwynion  dannau  melus ; 
Ei  isel  lais  ymdonnai*n  b6r 

Yn  nwfn  y  gwyllnos  tawel 
Wrth  anfon  emyn  weddi  serch 
Ar  edyn  hud  yr  awel : 

"  O  dan  fy  mron  mae  cur, 

Esyllt  wen,  Esyllt  wen, 
Am  wen  dy  lygaid  pur, 
Esyllt  wen, 


Y  Llys  Gennad,  19 

Gael  eto'th  gwmni  tirion, 
A  miwsig  dy  acenion, — 
Hyn  leddfa  gur  fy  nghalon, — 

Brysia  i  Gernyw,  Esyllt  wen. 

"  Dy  fin  un  lliw  a'r  rhos, 

Esyllt  wen,  Esyllt  wen, 
A'th  walk  mor  ddu  aV  nos, 

Esyllt  wen, 
Dy  lygaid  tyner  duon, 
A*th  rudd  fel  alaw'r  afon, 
Sydd  wedi  swyno  *nghalon, — 

Brysia  i  Gernyw,  Esyllt  wen, 

"  Sisialon  bloesg  y  Hi, 

Esyllt  wen,  Esyllt  wen, 
Furmura'th  glodydd  di, 

Esyllt  wen ; 
A'r  awel  wibiol  grwydrol, 
Dros  drumau'r  clogwyn  oesol, 
A  sua'th  enw  swynol, — 

Brysia  i  Gernyw,  Esyllt  wen. 

"  Fy  ngwlad  a  ddenfyn  w^s, 
Esyllt  wen,  Esyllt  wen, 
Am  danat  ti  i'w  llys, 
Esyllt  wen: 


20  Trystan  ac  Esyllt, 

Hen  lys  urddasol  gewri 
Arwriaeth  a  gwrhydri, 
A  gei  yn  gartref  iti, — 

Brysia  i  Gernyw,  Esyllt  wen." 

Ar  hyd  y  llwybr  anwastad,  cam, 

Dros  lethrau  serth  y  clogwyn, 
Yr  araf  rodiai'r  brenin  March  ; 

A  chlybu  glod  y  forwyn, 
AV  gwahodd  tyner  iddi  ddod 

I  gastell  h6n  Tyntagel ; 
Ac  yn  ei  fron  enynnwyd  fflam 

O  nwyd  a  thraserch  dirgel. 
Ymholai  am  ei  llun  a'i  lliw, 

A  chyfoeth  gwrid  ei  harddwch ; 
A  hyawdl  odiaeth  oedd  ei  nai 

Yn  traethu  am  ei  thegwch : 
O'r  merched  heirdd  fuasai  gynt 

Ni  welsid  ei  hefelydd  j 
Ni  feddai  beirdd  hoU  oesau'r  byd 

Y  crebwyll  na'r  darfelydd 
Ddisgrifiai'n  llawn  y  filfed  ran 

O  gyfoeth  ei  grasusau  \ 
Anwyled  oedd  a  Gwener  glaer, 

A  blodyn  breninesau, 
Serchocach  oedd  na  Lalage, 

Na  Chloris  fwyn,  na  Lesbia; 


y  Llys  Gennad,  21 

A  milwaith  cryfach  hud  ei  serch 

Na  swynion  Helen  Troia. 
Gwyw  ydoedd  harddwch  Olwcn  deg 

A  Branwen  a  Rhiannon 
Yn  ymyl  dwyfol  dlysni  swyn 

Y  lili  o'r  Iwerddon. 

Gwrandawai  March  yn  fud  a  syn, 

Rhyfeddai  wrth  y  geiriau ; 
A  chyniweiriai  iasau  gw^n 

Ar  hyd  ei  wythiennau. 
Ymholai  ai  prydferthach  hon 

Na'r  fanon  wech,  Gwenhwyfar, 
Ysbrydiaeth  arwyr  y  Ford  Gron, 

Brenhines  hardda'r  ddaear. 

Atebai  Trystan  na  wnaeth  Ion 

Ail  na  hefelydd  iddi, 
Mai  purach  gwynder  glAn  ei  phryd 

Nag  ewyn  balch  y  weilgi. 

Fc  rodiai'r  ddau  yn  61  i'r  llys 

Yn  llawn  o  serch  y  forwyn, 
March  yng  Ngorffennaf  aeddfed  nerth, 

A  Thrystan  yn  ei  wanwyn. 
Gwrandawai'r  brenin  ;  traethai'r  nai 

Ei  helynt  yn  Iwerddon, — 


22  Try  Stan  ac  Esyllt. 

Mai  fel  marsiandwr  gawsai  glwyf 

Gan  reibwyr  ar  yr  eigion, 
Cyrchasai'r  llys,  ac  iasau  pocn 

Yn  oeri  gwaed  ei  galon. 
Ei  delyn  enillasai  fFafr 

Y  brenin  aV  frenhines ; 
A'i  enwi  wnaed  yn  athro  cerdd 

I  Esyllt  dywysoges. 
Disgrifiai'r  oriau  hirddydd  haf 

Bu'n  dysgu  'i  bysedd  meinion 
I  gywir  oglais  awen  swyn 

M^l  odlau'r  tannau  tynion  ; 
Canmolai  'i  llais,  a*r  findlws  wen 

Chwareuai  ar  ei  gwefus, 
Oedd  fil  mwy  tlws  na'r  ieuanc  ros, 

A'i  lliw  fel  aeddfed  fefus. 
Cryfhau  wnai'r  nwyd  ym  mynwes  March, 

A  thyngai  yn  ei  galon, 
Y  mynnai  ar  ei  fron  ei  hun 

Flodeuyn  hardd  Iwerddon  ; 
Hi  lanwai  'i  fryd  ar  hyd  y  dyddj 

Breuddwydiai'r  nos  am  dani ; 
Dygyfor  cryf  oedd  dan  ei  fron 

Yn  chwyddo  ac  ymdonni. 
Ond  sut  i'w  chad  ?     Cyfrifai  'i  thad 

Yn  elyn  marwol  iddo. 
Pwy  gymrai  'i  einioes  yn  ei  law 

I  groesi'r  mor  i'w  cheisio  ? 


\ 

Y  Llys  Gennad.  23 

A  galw  'i  w^r  ynghyd  a  wnaeth 

Er  mwyn  cymeryd  cyngor, 
A  gofyn  pwy  anturiai*n  ddewr 

I  geisio'r  werthfawr  drysor. 

Gelynion  Trystan  yn  y  llys 

Ni  fynnent  mono'n  frenin ; 
Eiddigcdd  creulon  fel  y  bedd 

Wenwynai  'u  geiriau  gerwin ; 
A  chredent  na  ddychwelai'n  fyw 

Os  elai  i'r  Iwerddon  : 
Ac  OS  dychwclai  codid  had 

I  Farch  o'r  ieuanc  fanon. 
A  chafwyd  yn  y  cyngor  fynd 

O'r  gwinau  lane  telediw 
I  geisio  rhiain  dcca'r  byd 

Yn  wraig  i  frenin  Cernyw. 

"Dos,"  ebr  March,  "a  heria  wyn 

A  dig  yr  eigion  gorwyllt, 
A  dwg  drysorau  aur  fy  llys 

I  ennill  cariad  Esyllt ; 
Adrodda  iddi  hanes  h^n, 

Ac  urddas  llys  Tyntagel, 
A'r  teimlad  byw  sy  'mynwes  March 

Yn  llosgi'n  draserch  dirgeU 


24  Try  Stan  ac  Esyllt, 

Boed  chwim  dy  daith,  a  doeth  dy  air, 
Goleued  fFawd  dy  Iwybrau 

I  ddwyn  y  dlos  dros  frig  y  don 
I  'i  chartref  yn  ^y  mreichiau." 

Ac  unwaith  eto  tros  yr  aig 

Ar  antur  drom  beryglus 
Mordwya'r  hardd  osgeddig  wr 

Oedd  gynt  mor  drist  a  chlwyfus. 
Nis  gwyr  ei  fynwes  beth  yw  ofn, 

Ond  cymysg  yw  ei  deimlad: 
Gwresoga  'i  waed  wrth  feddwl  gwcld 

Prydferthwch  mun  ei  gariad ; 
Ond  ias  y  bedd  i  V  fron  rydd  mynd 

I  geisio  hon  i  arall. 
Dyhead  serch  fel  newyn  du 

Ncu  syched  cryf  aniwall 
A'i  gyr  i  geisio  neithdar  nef 

Ym  mhresenoldeb  Esyllt : 
Ond  colli  hon  !     Dymuna  fedd 

Dan  donnau'r  eigion  hydrwyllt. 
Eistedda  cysgod  prudd-der  blwng 

Yn  nwfn  ei  lygaid  duon  -, 
Arteithia  melus  loesion  serch 

Y  clwyf  o  dan  ei  ddwyfron ; 
A  cherdda'r  Hong  ym  mraich  y  gwynt 

Nes  taro  glan  Iwerddon. 


Y  Llys  Gennad,  25 

Fr  llys  anfonwyd  rhoddion  heirdd 

I'r  brenin  a'r  frenhines, 
A  thlysau  aur  a  gemau  drud 

I  Esyllt  dywysoges. 
A'r  gennad  glybu  am  y  ddraig 

Ormcsol  ac  echryslon 
Oedd  yno'n  ysu  cnwd  y  wlad, 

A  difa  ei  thrigolion ; 
Addawai'r  brenin,  am  ei  lladd 

A  gwared  rhag  ei  gormcs, 
Hanner  ci  gyfoeth  gyda  llaw'r 

Frenhinol  dywysoges. 
Mynegi  hyn  i  Drystan  wnaed ; 

Ac  yntau  wisgodd  arfau; 
Ac  wedi  ymladd  hir  a  blin 

Fe  las  h^n  ddraig  y  creigiau. 

Yng  nghanol  bloedd  gorfoledd  gwlad 

Fr  llys  arweiniwyd  Trystan, 
Yn  Uesg  a  blin  a  rhudd  ei  wisg 

Gan  waed  yr  ellyll  aflan. 
Y  brenin  barai  arlwy  gwledd 

A  diddan  gerdd  a  chroeso 
Fr  gwron  waredasai'r  wlad, 

A  llawen  fuwyd  wrtho  ; 
A  galw  Esyllt  deg  a'i  mham 

I  ddiarchennu'r  marchog, 


26  Try  Stan  ac  EsyllU 

I  ymgelcddu  'i  gleisiau  ami 
A*i  wisgo'n  ddrud  ardderchog. 

Er  cuddio  o'r  Uaid  ei  wyneb  hardd, 

A'i  bryd  yn  waedlyd  echrys, 
Amhcuai  Esyllt  ai  nid  hwn 

Oedd  ei  hen  athro,  Tantrys ; 
Ymchwyddai  'i  bron  wrth  gofio  am 

Y  dyddiau  haf  hirfclyn 
Dreuliasai  gyda  Thantrys  hofF 

AM  gyfareddol  delyn. 
Hi  chwiliai  *i  wisg  a'i  arfau  am 

Ry w  arwydd  i'w  adnabod  j 
A  mynnai  'i  chalon  fod  ei  h6n 

Gydymaith  wedi  dyfodj 
Hi  dynnai  'i  gledd  oV  wain, — y  bwlch 

A  welai  'n  eglur  ynddo ; 
A  synai  wrth  ei  hyd  a'i  led, 

AV  ffurf  arbennig  arno : 
Fflachiodd  goleuni'r  fFaith  i'w  bryd 

Yn  sydyn  fel  taranfoUt : 
Cofiodd  y  darn  dynesid  gynt 

O  ben  clwyfedig  Morollt. 
Dial  gynheuai  yn  ei  gwaed ; 

A  rhuthrai  i  daro'r  gelyn 
Oedd  yn  y  baddon  marmor  gwyn 

Yn  llesg  a  diamddifFyn. 


Y  Lfys  Gennad.  ^J 

"  Tydi  dy welltaist  waed  fy  nghir," 

Dolefai'r  ferch  yn  Uidiog, 
"  Tydi  yw  gelyn  penna  'ngwlad, 

Y  gwaedlyd  Drystan  farchog.'* 
A  chyda'r  gair  dyrchafai'r  cledd 

I  drychu  Trystan  fradus ; 
Ond  gwelai  wen,  a  llygaid  du, 

A  gwallt  gwineuddu  Tantrys. 
Petrusodd ;  a  defFrodd  ei  serch, 

A'r  h^n  atgofion  cynnes  ; 
Ac  ymdrech  gerth  rhwng  serch  a  chas 

Derfysgai  yn  ei  mhynwes ; 
Yr  enwog  Drystan  a  gashai ; 

A  Thantrys  garai'n  dyner ; 
A  rhwng  y  ddau  disgynnai'r  cledd 

Heb  waed  i  bylu  'i  loewdcr  j 
A  ffoi  o*r  Ik  i  unig  fan 

I  arllwys  ei  theimladau, 
Fel  pob  genethig  ddeunaw  oed, 

Trwy  wylo'n  hidl  ei  dagrau. 
MaeV  icuanc  fron  mewn  gofid  fel 

Nen  haf  dan  gymyl  duon, 
A'r  glesni'n  lanach  pan  y  syrth 

Y  pur  ddefnynnau  gloewon ; 
Diflanna  cwmwl  Hid  yn  llwyr 

Yng  ngwres  y  serchog  anian  j 


28  Trystan  ac  Esyllt, 

Anghofiai  Esyllt  farw  'i  chir 

Wrth  gofio  mwynder  Trystan. 
Dymunai  cto  wrando  'i  lais 

Yn  adrodd  ystoriau 
Marchogion  arwrol  y  Ford  Gron 

A'u  rhyfedd  anturiaethau ; 
A  chlywed  clod  Gwenhwyfar  hardd, 

A'r  ymherawdyr  Arthur, 
Am  enau  euraidd  Gwalchmai  fyg, 

A  phaladr  hir  Peredur. 

Breuddwydiai  Esyllt  ieuanc  am 

Y  gwr  a  garai  orau, 
A'r  dagrau'n  perlio  ar  ei  grudd 

0  dan  ei  mhuchudd  aeliau ; 
Glan  a  diniwed  oedd  ei  serch 

Fel  gwynder  blodauV  gwanwyn, 
A'i  theimlad  tyner  mor  ddi-nwyd 
Ag  awel  Mai  mewn  irlwyn. 

Breuddwydiol  ledrith  gwrid  y  wawr 
Yn  crynnu  ar  fron  y  dwyrain 

Yw  tlws  ddatguddiad  cyntaf  serch 
Ym  mynwes  prydferth  riain, 

Cyn  dyfod  gwres  a  goleu'r  haul 

1  ymlid  y  cysgodion, 

Cyn  mynd  o  chwerwder  bywyd  dyn 
Yn  gymysg  a'i  felusion. 


Y  Llys  Gennad,  29 

O  ddwyfol  serch,  anfarwol  serch, 

Ysbrydiaeth  wen  y  nefoedd, 
Paham  na  chaifF  yr  ieuanc  fod 

Yn  ieuanc  yn  oes  oesoedd  ? 
Pam  caifF  drychiolaeth  hagr  y  byd 

Droi'n  hunlle  freuddwyd  cariad  ? 
Pam  caiff  Uysnafedd  brwnt  y  llawr 

Wenwyno  cwpan  teimlad  ? 
Pam  ca*r  dwyreinwynt  miniog  ladd 

Yr  afal  yn  ei  flodyn, 
A  rhwystro  i  wrid  yr  aeddfed  fFrwyth 

Addurno'r  llwythog  frigyn  i 
Ystaenir  edyn  gwynion  serch 

Tros  byth  yn  Uaid  y  corsydd  ? 
Ai  ni  chant  hedfan  hwnt  i*r  nos 

Tr  bythol  wyrddion  lennydd 
Lie  na  osodir  maglau  deddf 

Ar  Iwybrau  eang  rhyddid, 
Lie  na  ddaw  niwloedd  anair  byth 

Dros  wybren  las  ieuenctid  ? 

Anfarwol  serch  herfeiddia  rwyd 

Rhagfarnau  cyfyng  dynion ; 
Enilla  nerth  mewn  poen  a  gwae; 

Dirmyga  angau  creulon ; 
Dyhea  am  eangach  byd, 

A  gloewach  nen  i'r  ysbryd ; 


30  Try  Stan  ac  Esyllt, 

A  chyfyd  ddyn  o  laid  y  llawr 
I  awyr  dwyfol  wynfyd. 

Ysbrydiaeth  lawen,  rhuddgoch  wawr 
Tu  hwnt  i'r  ddunos  anfad, 

Cynghanedd  ddofn  gyfriniol  drist 
Dynoliaeth  ydyw  cariad. 


III.  Y  CWPAN  SWYN. 


Melyswin  serchy  cyfriniol  wltth  y  nefy 
Mae  bywyd  a  marwolaeth  ynddo  ef. 


33 


III.    Y  CWPAN  SWYN. 

A  milfil  ddawns  goleuni  ar  yr  aig 

Yn  goglais  milfil  chwerthin  distaw'r  Hi, 
Yr  awel  yn  breuddwydio  ar  y  graig 

A  thrwmgwsg  yn  cusanu  'i  hemrynt  hi, 
CyfeiriaiV  Hong  yn  61  i'r  glennydd  hyn  ; 

Ar  bwys  ei  rhwyfau  cerddai  'i  llwybyr  llaith, 
Fel  teithiwr  blin  yn  pwyso  ar  ei  ffyn, 

Bron  anobeithio  gweled  pen  ei  daith. 
O  lys  Iwerddon  cychwynasai  i  ffwrdd, 

O  ganol  moethau  ami,  rhwysg  a  pharch ; 
Eisteddai  Trystan  ac  Esyllt  ar  ei  bwrdd : 

Llwyddasai  llys  genhadau'r  brenin  March. 

Eisteddai  Trystan  hardd  ac  Esyllt  deg : 

O'u  blaen  ymledai  ceinder  Cymru  wen, 
Ei  rhosydd  grug  a'i  dolydd  meillion  chweg, 

A*r  bryniau  oesol  garant  lesni'r  nen. 
Mud  oedd  y  ddau,  ond  nid  anedwydd  chwaith : 

Rhyw  bell  ddymuniad  rhwng  y  Hon  a'r  prudd 
A  lanwai'r  fynwes  i  felysuV  daith, 

A'i  gysgod  yn  swynoli  gwen  y  rudd. 

Distawrwydd  ar  yr  eigion, — hyawdl  yw 
Gan  drist  alawon  y  morwynol  gor 


34  Try  Stan  ac  Esyllt. 

O'r  dyfnder  yn  galaru  am  y  byw 

Wrth  eilio  cathl  cyfarcdd  ddofn  y  m6r. 

Fe  wenai  dolydd  meillion  Gwalia  wen ; 

A  chwarddai  myrdd  o'i  fFrydiau  gloewon  hi ; 
Tangnefedd  oedd  lleferydd  glesni'r  nen 

Ond  tristwch  gwyll  y  bedd  oedd  iaith  y  Hi. 

DihangaiV  dydd,  a  rhawdrydd  frenin  mad 

Y  nef  a  blygai  i'w  orfFwysfa  dlos ; 

Yr  hwyr  gysgodion  grwydrent  tros  y  wlad 
I  daenu  llenni  glasddu  llys  y  nos. 

Eisteddai  Trystan  ac  Esyllt  fyth  yn  syn 

Mewn  myfyr  melus  am  yr  amser  fu  : 
Machludai'r  haul  ar  eu  gorfFennol  gwyn ; 

A  chysgod  guddiai  eu  dyfodol  du. 
Ond  dall  yw'r  llygaid  i'r  dyfodol  du 

Pan  chwydda  anadl  serch  o  dan  y  fron ; 
Cynhesa'r  galon  yn  yr  heulwen  gu ; 

A'i  thragwyddoldeb  ydyw'r  funud  hon. 

Murmurai  Esyllt : 

"  Trystan,  mae  dy  gerdd  ? 
Mae  odlau  mel  tyn  dannau'r  delyn  aur  ? 
I'm  bron  mae  hiraeth, — am  yr  Ynys  Werdd, 

Y  dyddiau  gynt,  a'u  mwyn  freuddwydion  claer. 


Y  Cwpan  Swyn,  35 

Cdn  imi  gerdd  fel  suon  chwaon  gwynt, 

Un  dyner  fel  deflProad  cyntaf  serch, 
Henafol  gainc  o'r  hen  amseroedd  gynt 

Am  wiw  ddyhead  mab  a  breuddwyd  merch." 

Ac  meddai  Trystan  : 

'*  Can  i  mi  nid  oes, 

Namyn  ochenaid  drom  y  galon  friw. 
Dehongla,  delyn,  freuddwyd  serchog  loes." 

A  dawnsiai  'i  fysedd  dros  ei  thannau  gwiw. 

"  Tywysog  y  tes  yn  ei  briflys  gwyn, 
Tu  hwnt  i  geulannauV  bedd, 
Fedyddia  wyrddlesni  dol  a  bryn 

Mewn  diluw  o  oesol  hedd  ; 
A  chroeso  rydd  iarlles  y  llys  i'r  sawl 
A  egyr  byrth  enfys  bri ; 
\       A  dengys  ei  gwisg  o  sidanwe*r  gwawl 
Ei  thegwch  morwynol  hi. 

"  Mae  llwybyr  paradwys  mab  a  merch 

Trwy  ddrain  yr  anialdir  mawr ; 
Rhaid  llosgi'r  byd  ar  allorau  serch 

Cyn  cychwyn  am  byrth  y  wawr. 
Ond  yn  y  broydd  tu  hwnt  i'r  don, 

Mewn  cynncs  wanwynol  hin, 
Diwellir  newyn  y  serchog  fron 

Yng  ngwleddoedd  y  manna  a'r  gwin. 


36  Tfystan  ac  EsyllL 

"  Bydd  Haw  re  wily  d  angau,  ei  hofn  a'i  phoeiij 

Byth  bythol  tu  allan  iV  drws ; 
Breuddwydiol  ddyhewyd  a  newydd  hoen 

Wna  bawb  yn  ifanc  a  thlws  ; 
Cariadon  yn  trydar  emynau  mawl 

Melyslais  gwanwynol  wrcs, 
Dan  wcnau  arglwyddes  sidanwe'r  gwawl 

Ym  mhriflys  tywysog  y  tes." 

Distawai'r  gerdd  ;  a  thawcl  oedd  y  gwyllnos ; 
A  myfyr  mud  yn  liygaid  Esyllt  wendlos ; 

Y  morwyr  llesg  orfFwysent  ar  eu  rhwyfau, 

Y  gwres  a'r  lludded  wedi  blino'u  breichiau. 
Ac  meddai  Trystan : 

"  W^r,  goriFwyswch,  weithion  ; 
A  gwyliaf  finnau'ch  hun  ar  fron  yr  eigion," 

Gafaelai  yn  y  rhwyfau  hir  anhyblyg, 
0*i  ncrth  ystwythent  megys  gwiail  helyg ; 
Ei  rym  digymar  yrrai'r  Hong  iV  thaith ; 
Fel  gwisgi  gysgod  cerddai  *i  Hwybyr  llaith. 

Eisteddai  Esyllt ;  a'i  llaw-forwyn,  Branwen, 
Yn  gweini  arni  mewn  iFyddlondeb  llawen ; 
Ei  geiriau  arab  oedd  yn  llawn  digrifwch, 
Ac  enwog  yn  Iwerddon  ei  phrydferthwch. 


y  Cwpan  Swyn,  37 

Doeth  oedd  y  ferch,  a  fFyddlon  fel  goleuni, 
I'r  lili  dyner  y  gweinyddai  arni. 
Cyfrinach  ddofn  a  gadwai  yn  ei  mhynwes 
Am  rinwedd  gwin  aur  ffiol  y  frenhines  : 
Gwin  a  wasgesid  o'r  planhigion  tyner 
Flodeuant,  ffrwythant  yn  Uywodraeth  Gwener : 
Melyswin  swyn  dewinol  serch  wybodaeth 
A  lyncwyd  gan  ddifancoU  nos  gwyddoniaeth. 
Ei  gynneddf  oedd  gwallgofi'r  mab  a'r  ferch 
A'i  hyfai  a  chyfarcdd  dwyfol  serch. 
Brenhincs  yr  Iwerddon  a'i  gwasgasai 
I  ffiol  aur;  i  Franwen  y'i  rhoddasai; 
Ac  fel  y  Gwin  Bendigaid  cadwai*r  trysor 
Ar  gyfer  March  ac  Esyllt  nos  eu  neithior. 


Melyswin  serch,  cyfriniol  wlith  y  nef, 
Mae  bywyd  a  marwolaeth  ynddo  ef. 

Gadawsai  pelydr  olaV  ha  ul  yr  wybren ; 

A  myrddiwn  ser  dryfrithent  y  fFurfafen ; 

Y  dawel  nos  deyrnasai  trwy'r  eangder  ; 

A  thrwst  nid  oedd  tros  wyneb  llyfn  y  dyfnder 

Namyn  y  rhwyfau  'n  siglo  ac  yn  gwegian 

Dan  ddirfawr  bwysau  breichiau  breisgion  Trystan ; 

Eu  swn  rheolaidd  gwastad  mesuredig 

A  suai  gwsg  y  morwyr  llesg  lluddedig. 


38  Try  Stan  ac  Esyllt, 

Ac  meddai  Esyllt  : 

"  Branwen,  huna  dithau, 
Mae  cwsg  yn  llercian  eisoes  dan  d'  amrantau." 
A  Branwen  gyrchai  leithig  is  y  nenglwyd 
I  suddo  i  freichiau  cwsg  di-boen,  di-freuddwyd. 

Distawrwydd  ar  y  dyfnder, — gwrando,  gwrando, 
Mae  calon  tragwyddoldeb  ynddo'n  euro  ! 

Sibrydai  Esyllt : 

"  Trystan,  gad  dy  rwyfo ; 
Ac  eistedd  yma  ennyd  i  orfFwyso. 
Cei  adrodd  imi  hanes  serch  Gwenhwyfar 
A  Lanselot,  ei  mharchog  dewr  digymar.*' 

Y  ser  a  wenent  gariad  tragwyddoldeb, 
Fel  gwynion  ofFeiriadon  anfarwoldeb. 

A  Thrystan  ufuddhai  ;  ei  waith  adawai; 
Ac  ar  y  bwrdd  wrth  draed  y  ferch  eisteddai ; 
Yng  ngoleu'r  ser  y  gwelai  'i  gruddiau  gwynion ; 
Ac  yfai  serch  fFynhonnau  'i  llygaid  duon. 

Gwrandawai  hithau  ddistaw  iaith  y  nos    . 
Yn  dehongl  iddi  ei  chyfrinach  dlos; 
Ni  chly  wsai  air  gan  Drystan  am  ei  serch ; 
Ond  nid  oes  eisiau  dweyd  wrth  galon  merch. 

Tangnefedd  dwfn  y  nos  ar  fron  yr  eigion, 
Dygyfor  dwyfol  serch  yn  llond  dwy  galon ; 


Y  Cwpan  Swyn,  39 

Am  ysbaid  ni  ddaeth  gair  tros  eu  gwefusau  : 
Rhy  ddwfn  y  teimlad  i  barablu  geiriau. 

Addolai  Trystan  brydferth  fun  ei  gariad 
A  pheraroglau  serch  yn  meddwi  'i  deimlad. 
Trwy  wythiennau  llosgai  tin  y  duwiau : 
A  chrynnai  neges  serch  ar  ei  wefusau, 
Ond  gwelai  hefyd  ddiwedd  erch  y  fordaith, 
A  bedd  agorcd  ei  anwylaf  obaith  ; 
Gwenwynig  chwa  barlysai  ynni  'i  galon ; 
Gorweddai  hunlle  annwn  ar  ei  ddwyfron. 

Ei  mhynwes  hithau'n  llawn  o  dyner  din, 
A*i  wres  yn  araf  wrido  'i  gruddiau  glan ; 
Pelydrai  'i  Uygaid  fel  dwy  seren  befr : 
Agosrwydd  Trystan  deimlai  megis  gwefr ; 
Disgynnai  llesmair  serch  ar  ei  haelodau 
AM  ddwys  ddyhead  byw  yn  llenwi  *i  bronnau ; 
Ei  hanadl  ddofn  ddehonglai  ei  theimladau. 

Breuddwydiol  ydyw  cariad  plentyn  ieuanc ; 
Dim  namyn  cysgod  y  teimladau  didranc 
Yn  aflonyddu  ar  ei  gwsg  digyfFro 
Yr  orig  olaf  cyn  i*r  ysbryd  ddefFro. 

Profasai  Esyllt  serch  trwy  'i  hun  ddigonedd ; 

Ond  daethai'r  awr  i'r  breuddwyd  droi'n  wirionedd. 


40  Trystan  ac  Esyllt, 

Y  plentyn  ynddi  laddwyd  trwy'r  datguddiad; 
A'r  wraig  ddifrifol  anwyd  mewn  amrantiad. 
Deffrodd,  a  gwelai  serch,  y  duw  eiddigus, 
Ag  agoriadau  ufFern  wrth  ei  wregys. 
Hi  welodd  werth  ac  ystyr  bydol  barch, 
A'r  pris  a  dalai  am  orseddfainc  March. 
Brenhinol  glod  ac  aur  a  pherlau'r  cread, — 
Ni  phwysai*r  cyfan  ddim  yng  nghlorian  cariad. 
Ni  phrynnai  coron  bri  mo  allwedd  serch, — 
Yr  allwedd  ddetyd  glo  dwyfoldeb  merch ; 
Ni  chaifFond  cariad  weld  ei  thrysor  pennaf, — . 
Shecinah  gldn  ei  chysegr  sancteiddiolaf ; 
A  gwae  i'r  dyn  a  geisia  dreisio  gwynfyd : 
Mae  serafF  tin  ar  Iwybyr  prcn  y  bywyd. 
Dychrynnai  Esyllt  pan  y  cofiai  'i  thynged ; 
Cashai  y  brenin  cyn  erioed  ei  weled; 
las  oer  iV  bron  oedd  iddo  ei  hanwesu, 
A'i  hufFern  afFwys  meddwl  ei  fynwesu. 
Anfarwol  lanw  serch  trwy  'i  bron  yn  chwyddo, 
A  chroeswynt  amgylchiadau'n  chwerw  wrtho. 
RhosynnauV  haf  yn  gwrido  ar  ei  gruddiau ; 
A'i  hirwallt  sidan  fel  y  nos  gysgodau : 

Dymunai  Trystan  sugno  mel  y  rhos; 
A  chuddio  'i  ben  am  byth  tan  lenni'r  nos. 

Fe  blygai  Esyllt  ar  y  cwrlid  purddu ; 
A'i  lili  law  roi  ar  ei  walk  gwineuddu ; 


Y  Cwpan  Swyn,  41 

A  phwysai  'i  ben  i  orwedd  ar  ei  gHniau  ; 
A  theimlai'r  gwres  ennynai  'i  wythiennau. 

«  GorfFwys,"  eb  Esyllt,  "  oddiwrth  dy  ludd  ; 
Mac  gwres  y  rhwyfo  eto'n  llosgi'th  rudd. 
Cei  adrodd  hanes  Lanselot  ddigymar, 
A  gofid  prudd  ei  gariad  at  Wcnhwyfar. 
Ai  ni  ddiffoddir  byth  mo  dan  ei  fynwes  ? 
A  leddfir  pocnau  melus  y  frenhines  ? 
Paham  caifF  rhagfarn  dyn  wenwyno  teimlad, 
A  deddfau  man  y  byd  gadwyno  cariad  ? 
Darostwng  duw  yn  gaethwas  i  arferiad  ! 
Ai  nid  oes  man  i  Lanselot  a  Gwenhwyfar 
I  fFoi  rhag  baldordd  tafod  brwnt  y  ddaear, — 
Cartrefle  heulwen  dcsog  serch  difesur 
Heb  gwmwl  byth  i  dduo  'i  hwybren  asur, — 
Lie  caifF  Gwenhwyfar  ddisychedu  'r  marchog 
A  fFrydiau  melus  llawn  ei  mhynwes  serchog, — 
Ac  yntau  weini  mewn  disglcirwisg  gannaid, 
Thus  peraroglus  allor  mun  ei  enaid." 

"  O  Esyllt,"  ebyr  Trystan,  «  mae  iy  nghalon 
Yn  ofni  ceisio  ateb  dy  ofynion  : 
Rhy  gyfyng  gwely'r  mor  i  lanw'r  eigion ; 
A  rhwyga'r  dwfn  ddygyfor  furiau'r  galon. 
Arteithiau  serch  sy'n  minio  ei  feluster. 
Nis  diffydd  ocsol  nos  mo  oleu  'i  hydcr. 


42  Try  Stan  ac  Esyllt, 

Y  boen  wrth  wreiddyn  cariad  sy'n  amddiflfyn 
A  chadw  'i  fywyd,  megys  draen  y  rhosyn ; 
Ond  dioer  fod  y  gwyntoedd  croes  ystormus 
Yn  peri  iV  ddraen  wneud  bron  y  pren  yn  glwyfus. 

0  Esyllt,  dyro  im'  a  dyr  fy  syched ; 
Neithdaraidd  win  y  duwiau  fynnwn  yfed  ; 
Mae  'nghalon  mor  sychedig  a'r  anialdir 
Hiraetha  am  gawodydd  Alban  Eilir." 

Ac  Esyllt  godai  i  gcisio  'i  hcuraidd  gwpan 
A  gwin  i'w  llcnwi  i  ddiodi  Trystan. 

Mewn  gwisg  o  sidan  gwynllaes  rhodiai*r  ferch 

1  geisio'r  gwlybyr  dorrai  syched  serch, 
Mor  Ian  a  gwyryf  sant  o'r  temlau  fu, 
Dan  orchudd  golud  llaes  sidanwallt  du. 

Ond  gwin  nid  ocdd  iV  gael ;  ac  Esyllt  alwen 

A  droai  i  ddefFroi  ei  mhorwyn,  Branwcn ; 

A  honno  ar  ei  Ueithig  oedd  yv\.  huno, 

A'i  bron  mewn  cwsg  yn  disgyn  ac  yn  chwyddo; 

A  gwelai  Esyllt  ym  mhlygiadau  'i  mhynwcs 

Aur  ffiol  swynion  cyfrin  y  frenhines. 

Gafaelai  *i  bysedd  telaid  yn  y  ffiol  : 

Agorai  hi ;  aroglai'r  gwin  dewinol. 

Ar  ysgafn  droed  hi  ddawnsiai'n  61  yn  Uawen : 

"  Ha,  Drystan,  wele  beth  guddiasai  Bran  wen, — 
Grasusol  win  aeddfedodd  hirion  flwyddau, 
A'i  arogl  fel  neithdaraidd  wlith  y  duwiau." 


Y  Cwpan  Swyn,  43 

Tywalltai  ef  i'w  chwpan  aur  godidog 
Mor  goch  ei  liw  a  gwaed  y  galon  serchog. 

"  Yf  o  ^Y  nghwpan  aur,  a  thor  dy  syched  ; 
Ei  riniau  per  bar  it*  anghofio'th  ludded." 

"  Ond,"  meddai  Trystan,  "  rhaid  cysegru'r  gwin ; 
Melysa  ef  a  chusan  mel  dy  fin  ; 
Ar  ymyl  cwpan  swyn  gall  pedair  gwefus 
Ddwyseiddio  bias  a  naws  ei  ddawn  hudolus." 

I  gwpan  swyn  edrychai'r  nef  ddigymyl 

A  gwelai  bedair  gwefus  ar  ei  ymyl 

Yn  yfed  hudwin  tynged  heb  betrusder, — 

Yn  drachtio  rhudd  ddiodlyn  gwinllan  Gwener. 

Gwag  ocdd  y  cwpan,  Uawnion  oedd  calonnau 
Trystan  ac  Esyllt ;  cochion  eu  gwefusau. 
Dechreuai'r  tan  gyniwair  trwy'u  gwythiennau, 
A'i  wres  ddechreuai  losgi  ar  eu  gruddiau. 

"  O  Esyllt,  beth  yfasom  ?     Gwin  gwenwynig  ? 
Mae'n  rhuthro  trwy  ^y  ngwaed  yn  iasau  ysig." 

Ond  mud  oedd  Esyllt,  fel  y  seren  dlos 

A  wyliai  uwch  ei  phen  yng  nglesni'r  nos; 

Hi  deimlai'r  tin  yn  ennyn  yn  ei  chalon, 

A'i  wres  yn  gwrido  'i  grudd,  yn  chwyddo  'i  dwyfron, 


44  Try  start  ac  EsyllU 

Ei  chorfFyn  crynnu  dan  ei  loesion  melus, 

A'i  swynion  yn  parlysu  ei  hewyllys. 

Gogwyddai  'i  phen ;  a  cheisiai  guddio  'i  Uygaid ; 

Ond  methai  'i  gwallt  gymylu  'u  pelydr  tanbaid. 

A  thraserch  Trystan,  wedi  ei  wallgofi, 

Fel  ufel  mynwes  Etna  yn  dylosgi. 

Dynesai ;  ymddisgleiriai  llygaid  Esyllt, 

Serch,  dychryn,  nwyd  yn  llenwi  'u  dyfnder  trywyllt; 

Dychlamai  bronnau'r  ddau  ;  ymwelwai  'u  gruddiau ; 

Byrhai,  dyfnhii,  cyflymai  *u  hanadliadau  j 

Dygrynnai  eu  gwefusau  : 

"Esyllt:" 

"Trystan:" 
GorfFwysai'r  dawel  nos  ar  fynwes  anian. 


IV.  YR  ALLTUD. 


<: 


Esyllt  a  Thrystan,  cuddio'u  caru'r  oeddynt^ 
A  chadwyn  tynged  ddu'n  tynhau  am  danynt. 


47 


IV.  Yr  Alltud. 

Ymleda  brigau  serch  yn  uchder  gwynfyd, 
A'i  wraidd  yn  treiddio  i  afFwys  dyfnder  adfyd. 
Grymusder  serch  a  droa'r  dyn  yn  dduw  ; 
Rhy  gyfyng  terfyn  daear  iddo  i  fyw; 
Hiraetha  am  heulwen  desog  broydd  hedd  : 
Ond  creulon  yw  eiddigedd  fel  y  bedd. 

Ymwisgodd  serch  yng  nghochl  halog  ystryw 

Pan  sangodd  Esyllt  ar  arfordir  Cernyw  ; 

Fe  'i  darostyngwyd  i  briodas  aflan  : — 

'Chadd  March  ond  Haw,  y  galon  gawsai  Trystan. 

Ond  byr  fu  hedd  y  llys  cyn  torri  o'r  ddrycin  : 

Meiriadog  grafF  wenwynodd  fryd  y  brenin  : 

Ymchwerwai  'i  fron  mewn  blwng  eiddigedd  creulon ; 

A  gorfu  i  Drystan  adael  llys  ei  galon, 

A  chludo  *i  ing  i  ogof  yn  y  coed 

Mewn  unig  fan  na  welsai  dyn  erioed ; 

Ei  farch,  ei  gledd,  a'i  delyn  yn  gymdeithion 

I'r  hiraeth  trwm  a  feichiai'r  oriau  meithion. 

A  dybryd  ydoedd  tristwch  Esyllt  finfel ; 

Cashii,  ffieiddiai  furiau  hen  Tyntagel  ; 

A  mynnai  adael  castell  balch  y  penryn 

A  byw  mewn  hafod  dawel  yn  y  dyiFryn. 


48  Try  Stan  ac  EsyllU 

O'r  goedwig  heibio'r  hafod  llifai  afon ; 
A  Thrystan  droes  ei  thonnau  yn  llateion 
I  gludo  cwynfan  loes  ei  fron  hiraethlon 
Yn  gathlau  serch  at  riniog  mun  ei  galon. 

A'r  ferch  yn  gwrando  murmur  tonnau'r  Hi, 
Tusw  rhosynnau  ddygent  iddi  hi ; 
Gwelodd  ysgrifen  Trystan  rhwng  y  blodau ; 
Ac  mewn  amrantiad  cododd  hwy  o'r  tonnau. 
GwasgaiV  rhosynnau  rhwng  ei  serchog  ddwyfron 
Darllennai'r  gerdd  i  ddofi  cur  ei  chalon. 

"  Aeth  wythnos  i  wyll  y  gorfFennol 

Er  pan  y  cuscnais  iy  merch ; 
A  chreulon  filldirocdd  a'm  gyrrodd 

Ym  mhell  oddiwrth  riain  iy  scrch. 
Y  corwynt  fel  ysbryd  gorfFwyllog 

Ruddfanna  ar  riniog  iy  nrws ; 
Ond  goleu  anobaith  {y  mynwes 

Wna  cofio  cusan  fy  nhlws. 

"  Bygythiol  yw  iaith  y  gogleddwynt, 

A  chwynfan  ac  ochain  y  mac 
I  geisio  fy  nenu  i  wrando 

Darogan  gofidiau  a  gwae  ; 
Ei  oergri  ddolefus  a  wana 

Fy  nghalon  ag  iasau  o  fraw  : 
Myn  daeru  fod  diwrnod  fFarwelio 

Am  byth  gydag  Esyllt  gerllaw. 


Yr  A  mud.  49 

"  Orchfygir  y  cariad  sy*n  llosgi 

Nes  llenwi  fy  mywyd  a  chur  ? 
Fyn  Duw  fy  ngorfodi  i  adael 

Y  wendlos  a  gerais  mor  bur  ? 
O,  Esyllt,  hudoliaeth  fyw  ydwyt, 

'Dall  neb  beidio'th  garu,  fy  merch  ; 
Ond  nid  oes  a'th  gir  fel  dy  Drystan 

Roi  'i  enaid  am  swynion  dy  serch. 

"  Fy  ngeneth  mae  'nghalon  yn  torri 

Mewn  hiraeth  am  weled  dy  wedd ; 
Ocheneidiau  fy  mynwes  dromlwythog 

Sy'n  pwyso  fy  ysbryd  iV  bedd. 
O,  Esyllt,  r  anwylyd,  fy  mhrydferth, 

Fy  lili  oleuwen  a  hardd, 
Dod  heibio  dy  goron,  a  brysia 

Fth  gartref  ym  mynwes  dy  fardd." 

DarllennaiV  gan,  a'r  gwaed  yn  gwrido  *i  gruddiau, 

A'i  dwyfron  deg  yn  chwyddo  dan  y  blodau. 

Er  rhwymo  'i  chorfFyng  nghadwyn  rydlyd  deddf 

Moesoldeb  gau,  nis  gellid  rhwymo  greddf 

Y  galon  a  brofasai  flas  eiriasdan 

Yr  ufel  fFrwd  a  losgai  fywyd  Trystan, 

Ond  er  nas  gall  y  byd  garcharu'r  ysbryd, 
Gall  rhwd  y  gadwyn  gancro  craidd  ei  fywyd ; 


50  Try  Stan  ac  Esyllt, 

A  gwisgo'r  gwir  yn  IHwiau  angenrheidrwydd 
Wenwyna  ffynonellau  diniweidrwydd. 
Esyllt  a  Thrystan,  cuddio'u  caru'r  oeddynt, 
A  chadwyn  tynged  ddu'n  tynhau  am  danynt. 
Bob  dydd  cyn  wired  ag  fod  dydd  yn  dyfod, 
Doi  blodau  gydaV  dwr  at  ddrws  yr  hafod ; 
A  llawer  cerdd  ym  mynwes  y  llateion  ; 
A  chynllun  llawer  oed  ar  donnau'r  afon. 

Daeth  marchog  o  Iwerddon, 

Garasai  Esyllt  gynt, 
Yn  niwyg  crythor  crwydrol 

Tr  hafod  ar  ei  hynt; 
CyfFyrddodd  ar  ei  dannau 

Ryw  gainc  gyfriniol  bell, 
Gynhyrfai  ddwfn  ddyhead 

Y  fron  am  bethau  gwell. 
Ond  ber  ei  gerdd :  bron  ddigon 

I  ennyn  nerthol  chwant 
Am  fwy  o'r  gain  beroriaeth 

A  grynnai  ar  y  tant. 

"  Moes,  gerddor,  fwy  o'th  gathlau 
Perseiniol,"  meddai  March, 

"  Pencrythor  imi  fyddi, 

Cei  urddas,  ced,  a  pharch." 

"  Dy  barch  ni'm  dawr,"  medd  yntau, 
"  Nac  urddas  undyn  byw  ; 


Yr  A  mud.  51 


Os  caf  a  archaf,  canaf, 
Gwnaf  erof  fi  a  Duw." 

A  chymaint  gwallgof  awydd 
Y  brenin  am  y  gerdd, — 

Fe  roisai  nef  ei  enaid 

Vr  gwr  o'r  Ynys  Werdd. 

"  Dygaf  i  Dduw  fy  nghyfFes," 

Atebai  gyda  brys, 
"  Y  cei  y  pcth  a  fynnych," 

Ei  gin  ddiddanai'r  llys 
Trwy  gydol  y  nos  honno  ; 

Llawenai  calon  March  ; 
Ac  cb  ef  wrth  y  crythor, 

"  Ha,  enaid,  mae  dy  arch  ? 
Fei  cei  os  yn  fy  ngallu 
Ar  wyneb  tir  neu  aig." 

"  Fy  arch,"  atebai  yntau, 

"  Yw  Esyllt  deg,  dy  wraig." 

Syfrdanwyd  March  a  dychryn  j 
A  safai  oerllyd  chwys 

Yn  ddafnau  ar  ei  dalcen : 
Rhyfeddai  gwyr  y  llys  : 


52  Trystan  ac  Esyllt. 

Ymwingai  i  geisio  rywfFordd 
Ddod  o'i  gyfyngder  certh 

Trwy  gynnyg  aur  a  pherlau, 
A  gemau  uchel  werth. 

A  dirmyg  ar  ei  wefus, 
Diysgog  fel  y  graig 

Atebai'r  crythor :  "  Dewis 
D'anrhydedd  neu  dy  wraig.'* 

A  chawsant  yn  eu  cyngor 

Roi  Esyllt  wen  i'r  gwr ; 
A  chydag  ef  cychwynnodd 

I  lawr  at  Ian  y  dwr, 
Lie  dawnsiai  'i  long  brydweddol 

Yn  rhigyl  ar  y  Hi, 
A  chyrchu  'i  bwrdd  yn  ebrwydd 

I  adaw'n  hynys  ni. 

Ond  Trystan  glybuV  gyfranc 

O'i  ogof  yn  y  coed  ; 
A'i  farch,  ei  gledd  a'i  delyn 

Gymerodd  yn  ddioed. 
Cyrhaeddodd  fin  y  feisdon 

Mewn  unig  anial  fan  ; 
A  thannau  'i  delyn  seinber 

Gwynfannai  ar  y  Ian. 


Vr  Alltud,  53 

Ac  Esyllt  glybu'r  seiniau'n 

Cwhwfan  dros  y  don  \ 
A'i  chalon  a  lesmeiriodd 

Yn  swn  mclodus  hon  ; 
A  thyngai  wrth  y  marchog 

Mai  marw  fyddai  'i  rhan 
Os  coUai  gwmni'r  delyn 

A  ganai  ar  y  Ian. 

Ac  yntau  heb  amheuaeth  brad 

A  droai'r  Hong  yn  61, 
Ar  feddwl  ennill  serch  y  fun 

Trwy  borthi  *i  mhympwy  fFol. 
Dychwelodd  i  berswadio'r 

Telynor  medrus  mad 
I  dderbyn  ei  wasanaeth 

A  chefnu  ar  ei  wlad. 

Ac  Esyllt  a  ymbiliai  : 

"  O,  tyred  gyda  ni ;" 
Ond  "  gwared  fi  o'i  ddwylaw  " 

Oedd  iaith  ei  llygaid  hi. 
A  fflachiodd  cilwg  Trystan  : 

"  Ymaith,  anghenfil  rhwth,  v 

Fy  nhelyn  aur  a  bia'r  ged 
Enillaist  ti  a'th  grwth." 


54  Try  Stan  ac  Esyllt, 

Ag  Esyllt  yn  ei  freichiau        x 

Rhoi  lam  ar  hoew  droed 
I'w  gyfrwy  mewn  munudyn, 

A  gwanu  tua'r  coed. 
Y  marchog  mewn  syfrdandod 

A  safai  ar  y  traeth  ; 
Ond  Trystan  gyda'i  drysor 

Fw  ogof  gudd  a  ddaeth. 


Mor  ddedwydd  ail  gyfarfod 

Ar  61  gwahanu  erch  ; 
Mor  felus  ymanwylo 

Ac  yfed  iFrydiau  scrch 
Ar  ol  unigrwydd  llethol 

Heb  neb  i  wrando  cwyn: 
Ond  ni  raid  adrodd  hanes  hyn 

Fr  sawl  adnabu  'i  swyn. 

Gorweddai,  hunai  Trystan, 

A'i  rudd  ar  fron  ei  fun  ; 
A'i  nefoedd  hi  oedd  gwylio 

Yn  dyner  dros  ei  hun  ; 
Anwylai  'i  walk  gwineuddu, 

A  harddwch  teg  ei  bryd  : 
Ond  cuddier  hanes  cywir  scrch 

Rhag  llygad  oer  y  byd. 


Yr  Alltud.  55 


Cyflymai'r  dyddiau  heibio 

Ar  edyn  euraidd  chwim  : 
O  derfynedig  wynfyd, 

Nid  ydyw'n  para  dim. 
Bradychwyd  eu  cyfrinach  ; 

A  chyrchu  Esyllt  wnaed  j 
A  Thrystan  yn  ffoadur 

A  gwobr  am  ei  waed. 
Ond  cawsant  orig  ddwyfol 

Yn  nwyfiant  ieuanc  hoen ; 
A  mynnai  serch  fod  honno'n 

Gorbwyso  bythol  boen. 


V.  YR  HWYL  DDU. 


"  0  Esylit,  goleu^m  llwybyr  a  dy  wenau^ 
Rho  inC  dy  law  yn  niwloedd  cysgod  angau, 
O  Esyllty  Esyllty  croesaW  eigion  garw^ 
Cusana  dy  anwylyd  cyn  ei  farw,''^ 


59 


V.  Yr  Hwyl  Ddu. 

Blinedig  donnau  eigion  mor  Iwerydd 

O'u  maith  grwydriadau  geisient  eu  dihenydd 

Lie  safai  priflys  yn  eu  dwndwr  distaw 

Ar  greigiau  geirwon  heulog  feisdon  Llydaw. 

A  brcnin  drigai  yn  y  caerau  beilchion 

Ac  un  fcrch  iddo,  Esyllt  Ddwylo  Gwynion. 

Vr  priflys  hwn  y  daethaiV  alltud,  Trystan, 
A  chalon  drom  o  grwydro'r  ddaear  lydan. 
Tu  fewn  i  ddyn  mae  ufFern,  nid  tu  allan ; 
I  ble  y  iFoa  gwr  oddiwrtho  'i  hunan  ? 
Er  croesi  tir  a  mor  ei  boen  ocdd  fFyddlon ; 
DdifiFoddai  Hid  y  don  mo  din  ei  galon. 

Er  pan  yn  Llydaw  gorchfygasai  alon 
Y  Uys,  a  chawsai  scrch  yr  holl  farchogion. 
Ymboenai'r  brenin  weld  ei  wyneb  prudd, 
A  nychdod  gwelw  anobaith  ar  ei  rudd. 
Ac  Esyllt  wyliai  ing  ei  ddirgel  drallod, 
A*i  chalon  roddes  iddo  heb  yn  wybod : 
Nis  gall  y  tafod  Uyfn  ond  goglais  serch ; 
Cudd  boen  y  dewr  sy'n  cyfFwrdd  calon  merch. 
Ond  dall  oedd  ef  i  ieuanc  wrid  ei  gruddiau, 
A*r  tresi  aur  a  guddiai  ei  hysgwyddau, 


6o  Try  Stan  ac  Esyllt 

Ei  dwsmel  lais,  a  hedd  ei  llygaid  gleision  : 
NaV  melyn  haul  mwy  swyn  y  nos  gysgodion. 
A  thua  Chernyw  bell  y  crwydrai  'i  dremyn 
Wrth  suo  cynni  'i  fron  yng  nghlust  ei  delyn  : 

"  Mewn  priflys  ar  glogwyn  yn  ymchwydd  y  don 

Mae*r  rhiain  a  garaf  fi  ; 
Fy  nghalon  sy'n  friwdoll  o  hiraeth  am  hon ; 
A  dwyfol  baradwys  dymuniad  iy  mron 

Yw  priflys  murmuron  y  Hi, — 

Yw'r  castell  yn  suon  y  Hi. 

"  Grasusol  yw  gosgedd,  melodus  y w  lief 
Mireinferch  iy  enaid  i 
Fel  sifFrwd  adenydd  angylion  y  nef 
Wrth  wylio  cynddaredd  y  dymestl  gref 
Ym  mhriflys  cyfaredd  y  Hi, — 
Yn  y  castell  yn  suon  y  Hi. 

"  Fy  ngofid  a  gwyna  iy  nhelyn,  a'i  bwys 

Sy'n  llethu  ei  thannau  hi ; 
A  denfyn  iy  ysbryd  ochenaid  ddwys 
Am  heulwen  y  gwenau  genethaidd  a  glwys 

Sy  'mhriflys  hafdesog  y  Hi, — 

Yn  y  casteH  yn  suon  y  Hi. 

"  Gorchuddiodd  cymylau  anobaith  fy  mhen ; 
Machludodd  seren  iy  mri ; 


Yr  Hwyl  Ddu.  6i 

Unigrwydd  yr  alltud  ogwyddodd  ^y  mhen, 
Ond  methodd  ladd  traserch  am  fanon  wen,  wen, 

Y  priflys  wrth  ewyn  y  Hi — 

Y  castell  yn  suon  y  Hi. 

"  Mae  anadl  marwolaeth  yn  Uwydo  iy  ngwedd ; 
Edwina  iy  mywyd  i ; 
Diflasodd  melusder  y  cerddi  a'r  medd 
O'm  traserch  am  EsyHt  deyrnasa  ar  sedd 
Urddasol  h6n  briflys  y  Hi, — 

Y  casteH  yn  suon  y  Hi. 

"  Mae  anadl  marwolaeth  yn  oeri  iy  ngwedd, 
A'm  can  sy*n  angeuol  gri ; 
Dduw'r  gloewnef,  dychwel  fi  i  orfFwys  mewn  hedd 
I  ddagrau  fy  EsyHt  gael  gwlychu  (y  medd 
Ym  mhriflys  murmuron  y  Hi, — 
Yn  y  castell  yn  suon  y  Hi." 

Gwrandawai  Esyllt  o*i  hystafell  gudd 
Ar  acen  calon  drom  y  marchog  prudd ; 
A'i  mhynwes  ddidwyll  gredodd  mai  hyhi 
Oedd  Esyllt  wen  y  priflys  wrth  y  Hi. 
Gofidiai  weld  ei  chariad  yn  dihoeni; 
Cashai  ei  hun  am  iddi  erioed  ei  boeni. 
Llawenydd  serch  a  ganai  yn  ei  chalon  j 
A  pherliai  dagrau  yn  ei  llygaid  gleision. 


62  Try  Stan  ac  Esyllt, 

Nid  hir  y  medrodd  gadw  M  chyfranc  fad, 
Yn  gynnil  iawn  mynegodd  hi  i V  thad ; 
A  meddwl  syml  y  brenin  lawenychodd  : 
Priodas  Trystan  gyda'i  ferch  gyhoeddodd. 
Mewn  pcmbleth  yntau  ofnai,  trwy  naciu, 
Ddirmygu  ei  garennydd  a'i  sarhau ; 
A  merch  y  castell  teg  ar  fron  y  graig 
Gymerodd  iddo'n  briod, — nid  yn  wraig: 
Aur  fodrwy  Esyllt  Cernyw,  yn  y  Uys, 
Fel  cylch  o  ddn  a  losgai  am  ei  fys ; 
Yr  haul  a  ddifFoddasai  yn  ei  nef; 
Ac  yn  y  neithior  tristaf  gwr  oedd  ef ; 
Ni  ddorai  ei  anobaith  beth  a  ddeuai : 
Gorweddle  laith  marwolaeth  a  ddymunai, 
Nid  gwely  cariad  Esyllt  Ddwylo  Gwynion. 

Y  cefnfor  ruai  gollfarn  tynged  ddigllon, 

A  gruddfan  dwfn  y  gwynt  fel  oergriV  colledigion. 

Y  dyddiau  chwerwon, — dafnau  duon  amser, 
Arteithient  enaid  Trystan  j  ciliai  cryfder 

Y  fraich  fu  gynt  yn  dychryn  meibion  brad 
Wrth  wasgar  dii^istr  du  mewn  llawer  cad. 
Esmwythai  Esyllt  curwallt  ei  obennydd, 

A'i  dagrau  mud  yn  gwlychu  'i  gruddiau  beunydd. 
Ond  briw  iV  fron  oedd  gweld  ei  dwylaw  gwynion 
Am  Esyllt  arall  y  newynnai  'i  galon. 


Yr  H-voyl  Ddu,  63 

Ymlusgai'r  dyddiau  heibio  yn  y  castell; 

A  phwys  pob  nos  wnai'r  marchog  yn  fwy  musgrell; 

Llwyd  lenni'r  bedd  a  wisgai  'i  wyneb  gl^n ; 

A  phylai'r  llygaid  gynt  a  fflachiai  dan ; 

A  phan  lefarai,  yn  ei  eiriau  tru 

Sibrydai  murmur  bloesg  yr  afon  ddu. 

Ei  wely  wyliai  'i  ffyddlon  y swain,  Dyfnant, 
Na  dydd  na  nos  ni  cheisiai  hun  i'w  amrant; 
Dymunai  pe  gallasai  farw  drosto; 
A  thonai  *i  galon  wrth  ei  weld  yn  gwywo. 

Dywedai  Trystan: 

"  Isel  yw  fy  mhen ; 
Fy  yswain  hoff,  mi  garwn  weld  y  nen 
Lie  croga'r  nos  uwch  nwyd  y  drystiog  don 
Fel  darlun  nos  anobaith  ar  fy  mron." 

A  mwynder  merch  cymerai  ef  i'w  frcichiau 
A'i  gynnal  wrth  y  ffenestr  a  chlustogau. 
Fr  gogledd  troai  'i  dywell  drem  uchelryw 
Fr  gwyll  a  guddiai  benryn  anwyl  Cernyw. 

Y  gwynt  sisialai  gerddi'r  gwyn  orffennol, 
A  rhuaiV  mor  alargan  y  dyfodol. 

"  O  Esyllt,  Esyllt,  O,  fy  nghariad  gannaid, 
Anadl  ^y  einioes,  anwyl  loes  fy  enaid, 
Pa  le  yr  wyt  ?     A  ydy w'th  galon  di 
Yn  llawn  gobeithion  mcirwon  fel  Pun  i  ? 


64  Try  Stan  ac  Esyllt, 

Fel  cawod  ar  gras  dywod  yr  anialwch 
Fm  hysbryd  fyddai  cwmni  dy  ddiddanwch. 
O  na  chawn  eto  deimlo  gwres  dy  wenau, 
Mwy  fyddai  im'  na  thoriad  gwawr  i'r  blodau. 
O  na  chawn  ddrachtio  paradwysol  rin 
Anfarwol  neithdar  serch  dy  felus  fin ; 
A  gorfFwys  lie  y  cura'th  galon  gynnes, 
A  huno  byth  ym  mheraroglau'th  fynwes. 
O  Esyllt,  goleu'm  llwybyr  a  dy  wenau, 
Rho  im'  dy  law  yw  niwloedd  cysgod  angau. 
O  Esyllt,  Esyllt,  croesa'r  eigion  garw, 
Cusana  dy  anwylyd  cyn  ei  farw." 


Taranai'r  m6r  fygythion  tynged  ddofn, 
A  chrynnai'r  gwynt  fel  calon  lawn  o  ofn. 

"  Dos,  Ddyfnant,  yn  fy  Hong  i  benryn  Cernyw ; 
Ac  fel  marsiandwr  danfon  rodd  i'r  penlly w ; 
Ac  i'r  frenhines  anfon  euraidd  gwpan ; 
A  dod  yng  ngwaelod  honno  fodrwy  Trystan. 
Adnebydd  hithau  hi  a  daw  i'th  gcisio 
A'th  holi ;  erfyn  dithau  arni  frysio 
I  leddfu  marwol  gur  y  gwr  a'i  carodd 
A  serch  nas  dichon  cysgod  angau  'i  ddifFodd. 
Os  daw,  caf  arwydd,  bydd  dy  hwyl  yn  gannaid 
Os  na, — boed  ddu,  fel  banner  nos  i^j  enaid." 


Yr  Ilwyl  Ddu,  65 

A'r  yswain  ufuddhai.     Ond  clybu  Esyllt, 

A'i  hysbryd  lanwyd  ag  eiddigedd  nwydwyllt; 

Os  cryf  ei  chariad,  creulon  ei  heiddigedd. 

A  gwenwyn  lond  ei  bron,  mewn  prudd  unigedd, 

Hi  wyliai  wen  cysgodau'r  serch  freuddwydion 

Lesmeiriai  ^n  nyfnderau  'i  lygaid  duon. 

Aeth  nos  a  dydd  a  bron  i  eilnos  heibio  j 

A'r  lloer  rhag  ofn  y  dydd  ddechreuai  Iwydo 

A  chuddio'i  phryd ;  a  chrynnaiV  wawrddydd  firain 

Yn  oerni'r  nos  wrth  agor  pyrth  y  dwyrain. 

DefFroai  Trystan  o*i  freuddwydion  melus, 

A  galwai'r  dy wysoges  yn  gynhyrfus : 

"  Er  mwyn  y  nefoedd,  Esyllt,  dos  i  wylio 
Ai  nid  oes  Hong  o*r  gogledd  draw  yw  hwylio ; 
A  dywed  im'  pa  liw  sydd  ar  ei  hwyliau : 
Mae'r  dwyfol  dan  a  gerdd  trwy  'ngwythiennau 
Yn  dweyd  fod  Esvllt  Cernyw  yn  dynes  u 
Ac  y  caf  eto  'i  gweled  a'i  mhynwesu." 

A*r  dywysoges  gerddai  at  y  ffenestr, 
A  nwyd  galedai  'i  chalon  megys  callestr. 
Hi  welai  long  ym  mhell,  a'i  hwyl  yn  wen, 
Fel  adain  alarch  rhwng  y  mor  a'r  nen. 

"  Mi  welaf  long  yn  cerdded  dros  y  gorwel, 
A  bron  ei  hwyl  yn  chwyddo  yn  yr  awel.'* 


66  Try  Stan  ac  Esyllt, 

"  O  Dduw,  nacddd  fy  Esyllt  hardd  mohonof, — 
Ond  beth  yw  lliw  yr  hwyl  ?"  ymholai'n  wallgof. 

Gwenwynig  nwyd  oedd  yn  ei  bron  eiddigus; 
A  chrynnai  celwydd  ar  ei  mhingul  wefus. 

"Du,"  meddai:  soddai'r  gair  fel  cledd  iV  ddwyfron; 
A'i  anadl  olaf  fFerrodd  waed  ei  galon. 

Prysurai'r  Hong  iV  thaith  ar  frig  y  wendon, 
Fel  gwylan  wen  yn  hedeg  tros  yr  eigion ; 
Ac  Esyllt  ar  ei  bwrdd  mor  wen  a'r  eira 
Fantella  oesol  drumauV  Himalaya. 
Ciliasai  ieuanc  wrid  ei  grudd  delcdiw 
Dan  bwysau  bri  ac  urddas  coron  Cerny w ; 
Gadawsai  tristwch  ar  ei  phryd  ei  olion, 
A  dwysder  yn  nyfnderau*r  llygaid  duon ; 
Ond  tlws  ei  gwefus  eto  fel  y  rhos, 
A'i  hirwallt  du  fel  cysgod  llaes  y  nos. 
Rhifai  funudau'r  daith  o  awr  i  awr 
A  grudd  mor  oer  a  llwyd  a'r  ieuanc  wawr 
A  lithrai'n  araf  dros  y  tonnau  weithian 
I  ddangos  muriau'r  gaer  lie  trigai  Trystan ; 
Hoeliai  ei  llygaid  arnynt  yn  y  pellter, 
A  chariad  yn  serennu  yn  eu  dyfnder ; 
A  theimlai  *i  thraserch  yn  ei  angerddoldeb 
Y  funud  fach  mor  hir  a  thragwyddoldeb ; 


Yr  Hwyl  Ddu,  67 

Cynhesai  'i  gwaed^  dychwelai  gwrid  i'w  gruddiau; 
A  dawnsiai'r  Hong  yn  chwimwth  ar  y  tonnau. 


Yn  llwydni'r  wawr  tarawai'r  Hong  y  traeth ; 

Ac  EsyHt  hardd  i  berth  y  Hys  a  ddaeth. 

Hi  glywai  yno  alar  ac  wylofain 

Ac  anhrefii  dybryd  dychryn  a  dolefain ; 

A  theimlai  anadl  angau  ar  y  rhiniog, 

A  chri'r  galarwyr  fel  piceHau  miniog 

Yn  brathu  'i  bron  ag  iasau  oer  y  bedd ; 

A  gwelwder  Haith  marwolaeth  wisgai  'i  gwedd. 

Brysiai  i  ddringo  grisiau  macn  y  casteH ; 

Fel  cysgod  gwyn  ymlithrai  i'r  ystafell ; 

A  gwelai'r  gwr  a  garai'n  well  na'i  henaid 

Yn  farw  fud  ym  mhlyg  y  cwrlid  cannaid, 

A  thragwyddoldeb  yn  ei  lygaid  duon 

Yn  tremio  tua  chartre'r  nos  freuddwydion. 


Murmurai'n  syn  uwchben  ei  wedd  wywedig 
Acenion  dwys  ei  chalon  drom  doredig: 


"  Fe'm  carodd  mal  y  c^r  yr  haul  y  ddaear : 
Bedyddiodd  fi  a  gwres  ei  fynwes  hawddgar; 
Fe'i  cerais  ef  mal  cdr  y  11  oer  yr  aig 
Tw  yrru  a'i  guro'n  grculon  ar  y  graig. 


68  Try  Stan  ac  Esyllt, 

O,  Drystan,  Drystan,  gwrando  gri  {y  alaeth ; 
A  derbyn  fi  ar  genlli  ddu  marwolaeth." 


Ymgrymodd  a  gorfFwysodd  ar  ei  ddwyfron  ; 

A  thorrodd  cusan  ola'i  serch  ei  chalon. 

Ei  thresi  duon  guddiai  wyneb  Trystan 

Fel  amdoV  oesol  nos  ar  fynwes  anian ; 

A'r  marwol  wlith  ar  bedair  gwefus  oer 

Mor  dlws  a  blodau'r  bedd  dan  gusan  bell  y  lloer. 


CANIADAU    ERAILL. 


'*  Pwy  sy*n  nyddu  yn  y  dyfnder 

Ddefnydd  holl  ramantau  dyn'ton  ? 
Pwy  sy^n  gwau  holl  liwiau  amser 

Mewn  bwriadau  a  hreuddwydion  ? 
Beth  yw^r  darn  o  fywyd  welir 
Wrth  y  darn  ofnadwy  deimlir  ? 
Gwel'id  ped  agorld  hron 
Nef  ac  uffern  byd  yn  hon,''^ 


W.  7.  Gruffydd. 


LLWYBRAU    BYWYD. 

Mae  ynys  werdd  yng  nghefnfor  poen  ; 
Ac'awel  falm  gwanwynol  hoen 
GusanaV  blodau  ar  ei  bron 
Yn  swn  galarnad  prudd  y  don. 

Ar  fron  y  nos  mae  seren  gu ; 
A  deilen  werdd  ar  y  wen  ddu ; 
Yn  oergri'r  gwynt  ceir  goslef  hedd  j 
A  blodyn  gobaith  dyf  o'r  bedd. 

Tywynna'r  haul  yng  nglesni'r  nen 
Pan  ddua'r  cwmwl  gylch  fy  mhen  5 
Ac  heb  gynddarcdd  tymestl  gref 
Ni  welid  enfys  yn  y  nef. 

Try  barrug  llwyd  y  cyfnos  prudd 
Yn  emau  claer  ar  doriad  dydd  j 
A  pherlau  gloewaV  nefol  wawr 
Fydd  heilltion  ddagrau'r  cystudd  mawr. 


74  Caniadau  ErailL 

11. 

Y    CRWYDRYN. 

Crwydro  i'r  mynyddoedd  duon 

Wnaeth  y  teithiwr  yn  y  nos, — 
Nos  gymylog  dywell  niwlog, 

Nos  heb  wen  un  seren  dlos  ; 
Noethlwm  greigiau  miniog  creulon 

Yn  ymgodi  ar  bob  Haw, 
Oergri'r  corwynt  -^n  ei  glustiau, 

Ar  ei  ruddiau  oerni'r  glaw. 

Gobaith  gwanwyn  a  giliasai, 

Diflanasai  glesni'r  ha ; 
Cyn  cynhauaf  daethai'r  gauaf 

Gy da'i  ddeifiol  farwol  chwa  ; 
Gweledigaeth  gobaith  gawsai, — 

Breuddwyd  hun  y  gwanwyn  gwyn; 
Ond  y  defFro  ddaeth  yn  nhywyll 

Gysgod  angau  ^^w  y  glyn. 


Ffordd  y  glyn  arweinia'r  teithiwr 

I  oror  dii'r  afFwysol  nos  j 
Gwisgoedd  gwynion  diniweidrwydd 

A  lychwina  llaid  y  fFos ; 


F  Crwydfyn,  75 

Drain  yr  anial  rwyga  'i  ddwylaw ; 

Min  y  meini  edy  graith ; 
Gwaed  y  galon  ddengys  Iwybrau'r 

Crwydryn  unig  ar  ei  daith. 


Cenfydd  gysgod  tlws  gwybodaeth 

Draw  a  theimla  'i  hudol  swyn; 
Cwyd  ei  law  a'i  lef  i  ddeisyf 

Ar  i'r  dduwies  wrando  'i  gA^yn. 
Cred  yr  etyb  ei  gwestiynnau, — ■ 

Anhawsderau  llwybrau'r  nosj 
DringaV  graig,  cofleidia  wagter 

Cysgod  y  ddrychiolaeth  dlos. 


Wedi'r  siom,  melusfwyn  furmur 

Dyr  yn  dyner  ar  ei  gly w ; 
Cariad  merch,  yng  nglyn  y  dagrau, 

Fwyned  a  dwyfoled  yw  ; 
Esmwytha'r  anialdir  garw, 

Planna  drosto  flodau  lu  : 
Ust,  diflanna'r  Uais,  a'r  blodau 

Wywant  is  yr  ywen  ddu. 

Dyrnod  damwain,  cernod  tyngcd, 
Beunydd  bellach  glwyfa  'i  ben  j 


76  Caniadau  ErailL 

Ond  ni  phlyg  er  disgyn  arno 
Rym  rhyferthwy  bolltau'r  nen. 

Anweledig  a  gwenwynig 
Yw'r  picellau  wana  'i  ais, 

Ond  anfarwol  yw  ei  gryfder, 
A  herfeiddiol  yw  ei  lais. 


Daw  at  lannau  mor  yr  oesoedd, 

Tremia  i'w  bellterau  llaith 
Dros  y  tonnau  am  oleuni 

Ar  ddyryswch  llwybrau*r  daith, 
Prun  ai  eiliw  breuddwyd  maboed 

GoUodd  yn  y  ddunos  hell, 
Ynte  arlliw  'r  wawr  dragwyddol 

Lwyda  wyll  y  gorwel  pell  ? 


Bwthyn  y  Bardd,  77 

III. 
BWTHYN   Y  BARDD. 

Er  lleted  wyneb  byd  yr  ocheneidiau, 

Ystid  neu  balas  balch  ni  feddaf  un ; 
Ond  meddaf  fwth  mewn  gardd  ar  fron  Eryri 

Sy'n  eiddo  llwyr  a  llawn  i  mi  iy  hun. 

Nid  moethus  ac  nid  gwych  mo  hendre'r  prydydd, 

Syml  a  diaddurn  yw  ei  bedwar  mur; 
Ni  chlywir  yno  grechwen  coeg  fursendod, 

Nac  ochain  calon  drom  dan  Iwyth  o  gur. 

Ei  awyr  sydd  yn  llawn  o  bersawr  blodau 

A  difyr  gerddi  adar  man  y  fro  j 
A  rhesi  meini  mynor  sydd  o'i  amgylch 

A  glesni  ir  y  ddaear  ar  ei  do. 

Arweinia'r  haf  awelon  i  ymdonni 

Ym  mrig  y  glaswellt  hir  orchuddia'r  gwrym; 
A  thaena'r  gauaf  fantell  ei  sancteiddrwydd 

Fw  guddio  rhag  dyrnodau'r  corwynt  llym. 

Diogel  a  digyfFro  ei  breswylwyr 

Yng  nghadarn  ofal  distaw  lor  yr  ardd  j 


78  Caniadau  ErailL 

GorfFwysant  a  breuddwydiant  am  ardaloedd 
Lie  bydd  yr  hen  yn  ifanc  ac  yn  hardd. 


Blodeua'r  ardd  yng  nglyn  y  dychryniadau 
Dan  gysgod  llaes  a  syn  hen  ywcn  gam : 

Y  mynor  nadd  yw  meini  mud  y  fynwent, 

A'r  bwth  yw'r  bcdd  lie  cwsg  iy  nhad  a  'mam. 


Dadl  Serch.  79 

IV. 

DADL    SERCH. 

Paham,  fy  anwylyd  hardd, 

Na  chredi  Iwon  iy  min  ? 
Mwy  hudol  dy  w^n  i'th  fardd 

Na'r  neithdar  dwyfol  ei  rin. 


Nid  prin  mo  drysorau'r  gwin, 
Pam  mynni,  iy  nhlws,  eu  cloi 

A'm  cadw  mewn  syched  blin 
A  chennyt  gymaint  iV  roi  ? 


Yr  awel  gofleidia*r  rhos, 
A'r  llocr  sy'n  cusanu'r  Hi; 

Paham,  fy  anwylyd  dlos, 
Gomeddi  fwynder  i  mi  ? 


Esmwytho  fy  ngofid  a  'nghur 
Wna  lledrith  dy  landeg  lun; 

A  chusan  dy  wefus  bur 
Sy'n  arial  i  'mywyd,  fun. 


So  Caniadau   ErailL 

Tydi  bia  f'einioes  i  gyd, 
A  wyt  yn  ameu  ij  serch  ? 

Aberthais  obeithion  y  byd 
I  brynnu  dy  gariad,  ferch. 


Nid  cellwair  yw  serch  i  mi, 
Ond  gorlif  ysgubol  don  ; 

Nid  chwarae  mo'th  geisio  di, — 
Mae'r  gair  yn  brifo  iy  mron. 


Llatai.  8 1 


LLATAI. 

Dyma'r  blodau,  gwrando*u  neges, 

Gw^l  eu  Iliwiau  hardd; 
Gwyn  a  gwridog,  pur  a  gwresog 

Megys  serch  dy  fardd. 

Pwysau'r  neges  wywa'r  blodau 

Yn  dy  law,  fy  merch ; 
Cwyno  maent  mor  drwm  a  chreulon 

Ydyw  swynion  serch. 


82  Caniadau  ErailL 


VI. 


HIRAETH  AM  OLWEN. 


Fc  rua*r  wendon  heno 
Rhwng  Olwen  deg  a  mi ; 

Ond  myn  fy  meddwl  grwydro 
I  chwilio  am  dani  hi. 


Anfonaf  awel  esmwyth, 
Tros  donnau'r  eigion  hallt, 

I  wylio  hun  ei  hemrynt, — 
I  orfFwys  yn  ei  gwalltj 

A  suo  cwyn  felusddwys 
Unigedd  prydydd  prudd, 

A'r  hiraeth  draetha  'i  hanes 
Mewn  dagrau  ar  ei  rudd. 


A'r  lleuad  wen  sy'n  caru 
Mynyddoedd  Cymru  gu 

GaifFwisgo  breuddwyd  Olwen 
Yn  lliwiau'r  amser  fu, — 


Hiraeih  am  Olwen»  83 

Yr  amser  diofal  dreuliwyd 

Mewn  llawer  melus  hynt 
Ar  Iwybrau  grug  y  mynydd 

Yn  nwyf  y  dyddiau  gynt. 


Aeth  heibio'r  oriau  hynny, 
A'r  beddrod  ddaeth  yn  nes ; 

Ond  nis  gall  serch  heneiddio, 
Na  chariad  golli  'i  wres. 


84  Caniadau  ErailL 

VII. 

GWELEDIGAETH  OLWEN. 

A  mi  yn  niwl  un  nawn  yn  crwydro'n  brudd 
Damweiniodd  gweledigaeth  ar  iy  oes, 
A  thrymder  tristwch  rhag  ei  glaned  ffoes, 

A  gwrid  ail  fywyd  ddaeth  i  liwio  'ngrudd. 

Mi  welwn  gyfoeth  tlysni  deunaw  oed 
Ar  degach  pryd  na  blodau'r  afal  bren, 
A  gwallt  mor  ddu  aV  muchudd  ar  ei  phen, 

A  meillion  gldn  yn  tyfu'n  61  ei  throed. 

A  gosgedd  duwies  rhoddodd  im'  ei  llaw, 
Ei  llais  fel  swyn  ddisgynnai  ar  fy  nghlyw, 

Mewn  gw6n  ymloewai  *i  llygaid  duon  hardd; 
O  flaen  ei  goleu  ciliodd  niwl  a  glaw, 
A  thwnnodd  haul  i  beri  imi  fyw 

Byth  mwy  i'r  delediwaf  ferch  yn  fardd. 


Cariad  Yshryd  y  Mynydd,  85 

VIII. 

CARIAD  YSBRYD  Y  MYNYDD. 

Fe  garai  ysbryd  y  mynydd 

Frenhines  y  tylwyth  teg ; 
A  mynnai  groesawu  beunydd 

Ei  dlws  ar  ei  fynwes  freg; 
Heb  newid  na  chysgod  eiddigedd 

Y  carai'r  fireinfun  Ion  ; 
A  hyawdl  fudandod  unigedd 

Oedd  iaith  cyfrinach  ei  fron. 

Preswyliai'r  forwyn  frenhinol 

Wyryfol  briflys  y  llyn; 
A  gwisg  ei  harddwch  cyfriniol 

Oedd  sidan  y  nifwl  gwyn  ; 
Lluniasai  Gwener  ei  bronnau, 

Cyn  wynned  a  blaenion  y  Hi ; 
A  gwamal  fel  tyniad  y  tonnau 

Oedd  traserch  ei  mhynwes  hi. 

Cusanodd  wefusauV  blodau 

A  dawnsiodd  yng  ngerddi  swyn ; 
Gwirionodd  ym  melus  nodau 

Sibrydol  serchiadau'r  llwyn ; 


86  Caniadau  Eraill, 

Gadawodd  ei  brenin  tawel 
Ym  meddwol  ledrith  yr  haf, 

Ar  fraich  ddiofal  yr  awel 
Dan  w^n  y  melyndes  braf. 


Pan  wywodd  y  blodau  brig  dansi 

Dan  anadl  hydrefol  wynt, 
Atgofiodd  y  wamal  ei  fFansi 

Y  serchog  a'i  carai  gynt; 
Cashaodd  ei  ffals  gariadau, 

A  thorrodd  ei  chalon  ffol; 
A'r  ysbryd  anfonodd  genhadau 

A  chroeso  iV  dlws  yn  61. 


Glan  y  Mbr.  87 

IX. 

GLAN  Y  MOR. 
[O'r  Almaeneg.] 

Dod  allan  mae  y  Ueuad 

I  dwnnu  ar  y  don  ; 
Cofleidiaf  finnau  'nghariad, 

A  chwydda  serch  ein  bron. 

Ym  mreichiau'r  eneth  finfel 
GorfFwysaf  wrth  y  IH  : 
"  Beth  glywi'n  suon  yr  awel  ? 
Pam  crynna'th  law  wen  di  ?" 

"  Nid  suon  yr  awel  mohonynt, 
Ond  canuV  morwynol  gor : 
Chwiorydd  imi  ydynt 

A  lyncodd  gwanc  y  mor." 


88  Caniadau  ErailL 


CERDD  YR   YSBRYD. 

F'anwylyd,  'rwy'n  dy  weld  yng  nghysgod  prudd 
Yr  ywen  leda  M  brigau  tros  fy  medd ; 

A  gwelaf  bang  dy  alar  ar  dy  rudd, 

A  hiraeth  calon  drom  yn  ilwydo'th  wedd ; 

A  chlywaf  ocheneidiau'th  ofid  trwch, — 

Y  gofid  frithodd  fuchudd  mwyth  dy  wallt; 
A  gwyliaf  di  yn  plygu  uwch  iy  Uwch 

I  wlitho'r  glaswellt  gyda'th  ddagrau  hallt. 

Hiraethu  'rwyt  am  ran  o'm  gwely  oer, 

Pan  lithri  ataf  yn  unigrwydd  nos, 
Heb  neb  yn  gweled  ond  y  wyryf  loer, — 

Y  lloer  a  wyliai'n  caru  gynt,  iy  nhlos. 

A  minnau*th  gariad,  ysbryd  rhydd  wyf  fi, 
Ac  nid  y  bedd  y w'm  cartrcf,  Olwen  wir ; 

Diflannai  cur  dy  fron  pe  gwyddet  ti 
Agosed  atat  ydywV  neb  a'th  gar. 


Cerdd  yr  Ysbryd, 

F'anwylyd,  'rwy'n  dy  weld  yng  nghysgod  prudd 
Yr  ywen  leda  'i  brigau  tros  fy  medd ; 

A  mynnwn  weld  rhosynnau  ar  dy  rudd, 
A  gwrid  ieuenctyd  yn  mantellu'th  wedd. 


89 


go  Caniadau  ErailL 


XL 


BEN  BOWEN. 

[In  Memoriam.] 

Wylo  wna'r  awen  ar  fin  ei  hawenydd 

Am  gauV  gloewon  lygaid  lie  iflachiai  ei  than : 

Angau  ddistawodd  felysdon  Hawenydd, 
A  thorrodd  y  delyn  yng  nghanol  y  gin. 

Anadlodd  y  barrug  ar  obaith  ei  flwyddyn  ; 

Cusanodd  y  dail  a  gysgodai  ei  rudd ; 
Gwridasant,  a  lleithder  yr  hydref  aeth  trwyddyn*: 

Machludodd  yr  haul  yn  ieuenctyd  y  dydd  ! 

A  minnau,  ei  gyfaill,  alaraf  gymeryd 
O  angau  *nghydymaith  a  heriai  ei  fraw : 

Y  fynwes  a'm  carai  sy'n  oer  yn  y  gweryd, 
A  marw  yw'r  bysedd  a  wasgai  fy  llaw. 


Cerdd  yr  Hydref,  91 

XII. 
CERDD  YR  HYDREF. 


Gwywa,  gwywa  rhosynnau  diddanwch, 

A'r  hydref  a  dry  yn  auaf  llwm  ; 
Cilia,  cilia  cerddi  difyrrwch, 

Egwan  eu  heco  yng  nghreigiau'r  cwm. 

Gwyw,  O  mor  wyw,  lliw'r  manddail  wrth  farw 

Torri  ei  chalon  wna  awel  swyn : 
Cilia'r  blodau  oV  dymestl  arw  ; 

A  thrist  a  distaw  yw  cor  y  llwyn. 

Ataf  mewn  hun  daeth  adlais  dy  enw 
Fel  cusan  esmwyth  anadl  y  chwa ; 

Eto  fe  erys  atgof  dy  ddelw 

WediV  ymedy  rhosynnauV  ha. 


92  Caniadau  ErailL 

XIII. 

IN  TIR-NA'N  OG. 

GorfFcnnol  oes  sy'n  mynd  yn  hwy  o  hyd, 
A'r  haul  yn  prysur  deithio  cylch  y  nen ; 
Amlh^'r  edafedd  arian  ar  fy  mhen ; 

Ac  amser  gerfia  'i  stori  ar  iy  mhryd. 

Ond  nis  gall  cariad  Olwen  fynd  yn  h^n, 
Er  medi  dedwydd  gnwd  cynhauaf  llawn 
A  chywain  iV  ysgubor  aeddfed  rawn 

Addawodd  blodau'r  gwanwyn  yn  eu  gw6n. 

Er  oerni'r  bedd,  a  phwysau  oesau  fyrdd, 
Clir  a  digwmwl  fydd  ei  lasliw  nef  ; 

Ei  brennau  deiliog  bery'n  fythol  wyrdd ; 
Blodau  paradwys  hulia  *i  Iwybrau  ef. 

Tn  nhir  leuenctyd  saif  ei  hendre  werdd 
A  chyngan  swyn  ieuenctyd  leinw  'i  gerdd. 


Blodau  Galar,  93 

XIV. 
BLODAU  GALAR. 


Yma  mae  blodau*n  gwywo, 
A  rhywun  o  hyd  yn  glaf ; 

Tu  hwnt  i'r  glyn  blodeuo 
Mae'r  dwyfol  haf. 

Gwywodd  lili  ddaearol 
Yn  oerion  awelon  y  byd ; 

Blagurodd  lili  nefol 
Yr  un  pryd. 

Torrodd  telyn  fach  beraidd 
A  ganai'n  felus  mewn  poen, 

Chwanegwyd  telyn  euraidd 
Yng  ngh6r  yr  Oen. 

Dros  dywyll  derfyngylch  amser 
Machludodd  seren  fach  wen, 

I  wasgar  ei  goleu  tyner 
Mewn  gloewach  nen. 


94  Caniadau  ErailL 

Wylo  dagrau  hiraethlon 
Gawn  ni  ar  raian  dy  fedd; 

Cei  dithau  byncio  alawon 
Bro'r  oesol  hedd. 


Ond  wedi'r  hiraeth  a'r  galar 
Cawn  eto  gyfarfod  i  fy w ; 

Cyfannir  rhwygiadau'r  ddaear 
Yng  ngwynfa  Duw. 


Ar  lannau*r  Tawelfor,  95 

XV. 
AR  LANNAU'R  TAWELFOR. 

Ar  lannau'r  Tawelfor  eang  gwyrdd, 

Lle'r  heria  bywyd  ormes  y  bedd, 
Lie  tyfa'r  palmwydd  yn  fil  a  myrdd 

Heb  hydref  blwng  i  heneiddio*u  gwedd. 

Eisteddaf  a  theimlaf  ar  fy  ngrudd 
Freuddwydiol  gusan  y  chwa  ddi-lef ; 

A  gwelaf  y  nos  yn  gorchfygu'r  dydd, 
A  gwaed  y  machlud  ar  odreu'r  nef. 

Copau'r  Sierras  ymgyfyd  draw 
Dan  goron  oesol  o  eira  claer, 
Lie  llifa  afonydd  di-rif,  di-daw, 
Tros  lydain  welyau  o  dywod  aur, 

'Rwy'n  Uesg  ac  unig  a  phell  o'm  bro, 
Ar  draeth  anghysbell  fy  ngwallgof  hynt ; 

Ond  egyr  anian  drysorau'r  co, — 

Melusfwyn  brofiadau'r  dyddiau  gynt. 


96  Caniadau  ErailL 

XVL 
PENILLION. 


I  angholio  'mhoen  a  *mlinfyd 
Canaf  bennill  i  f *  anwylyd, — 
Pennill  serch  i*r  lili  wenfron 
Roes  ei  delw  ar  fy  nghalon. 

O  'rwy'n  cofio  'i  gwenau  serchog, 
Llygaid  du  a  gwallt  modrwyog, 
Cofio'i  geiriau  tyner  melus, 
Cofio'r  mel  sydd  ar  ei  gweftis.      * 

Llym  yw  min  fy  mhrofedigaeth, 
Oer  yw  tonnau  siomedigaeth, 
Eto'r  wefus  honno'n  gwenu 
Dry  fy  nghwyn  yn  ffrwd  o  ganu. 

Diane  wnaeth  pan  ddaeth  yr  hydrcf, 
Fel  y  wenol  oddicartref ; 
Blodau'r  haf  oedd  hi  yn  garu, 
A  gadawodd  fi  i  alaru. 


Penillion,  97 

Ddoi  di  eto'n  61,  Riannon, 

I  ddringo  creigiau  gwylltion  ArFon, 

I  anadluV  byw  awelon 

Ac  i  byncio'r  h^n  alawon  ? 


Daeth  yr  eirlwys  at  fy  mwthyn 
Ag  addewid  am  y  gwanwyn ; 
Dwed  fod  haf  yn  dod  i  Gymru, 
A  chyda'r  haf  y  ferch  wy'n  garu. 


98  Caniadau  ErailL 

XVII. 
AR  Y  FORDAITH. 


Ai  helbul  a  siom  ac  adfyd 
Yw'r  cyfan  sydd  ar  fy  rhan  ? 

Tu  hwnt  i  ystormydd  bywyd 
Onid  oes  gilfach  a  glan  ? 

Er  lleidio'r  dwr  mae'n  treiglo 

I  buro  ei  hun  o  hyd ; 
A  genir  y  blodau  amryliw 

Ym  marw  bridd  y  byd. 

O  ddyfnder  y  caddug  oesol 
Y  pefria'r  seren  uwchben  ; 

A  chysgod  y  cwmwl  duaf 
Yw  cartref  y  fellten  wen. 

Fy  Uygaid  fydd  ar  y  seren 
Fm  harwain  i  ben  y  daith; 

A  llewyrch  y  fellten  iachar 

GaifF  ddangos  fy  llwybyr  llaith. 


EhrilL 

XVIII. 

EBRILL. 

Y  gwanwyn  ymwisga  yng  nglesni'r  nef ; 
A'r  ddaear  ymddiosg  o'i  hamdo  gwyn ; 
Blagura  canghennau'r  dderwen  gref ; 
A'r  oenig  sy'n  prancio  ar  ddol  a  bryn ; 
Mae  euraidd  ymylau 
Vx  duon  gymylau ; 
A'r  heulwen  gusana  friallu'r  fron ; 
Ffodd  rhewynt  a  barrug 

Y  gauaf  oer  sarrug 

Ac  anian  gariadlon  sy'n  defFro'n  lion. 

Dan  ormcs  teyrnasiad  y  gauaf  llwm 
Aeth  cerddi  melyslais  y  llwyn  yn  fud, 

Ond  heddyw'r  chedydd  a  diwnia'n  y  cwm, 
A'r  fronfraith  a'i  hetyb  o  goed  y  rhyd. 

Y  gwcw,  a'r  wenol, 
A'r  fwyalch  hamddenol, 

A  newydd  lawenydd  yn  llond  eu  bron, 

Freuddwydiant  am  uno : 

Mae  serch  yn  dihuno 
Defosiwn  eu  mynwes  i'r  tlws  a'r  lion. 


99 


i(X)  Caniadau  ErailL 

A  meddwol  brydferthwch  mae  blodau'r  ardd 

Yn  swyno  eu  gilydd  o  gylch  fy  nrws. 
Mae  Olwen  yn  synnu  fod  Rhys  mor  hardd, 
Ac  yntau'n  rhyfeddu  fod  Lol  mor  glws. 

Er  gwaethaf  gofalon 

Ysgafned  yw'r  galon 
A  dawns  yr  awelon  ar  lesni'r  don. 

MaeV  niwl  yn  diflanu, 

A'r  adar  yn  canu, 
Ac  Olwen  a'i  chymar  yn  lion,  yn  lion. 


WM. 


Deilen  Hydref:. ,   ;   ,    .      '        161' 
XIX. 
DEILEN  HYDREF. 


Crwydro  wnes  hyd  Ian  Tryweryn 

Yn  yr  hydref  llwm, 
Heb  gydymaith  ond  yr  awel 

Gwynai  yn  y  cwm. 

Gwelwn  bren  a'i  ddail  yn  gochion, 

Gwrid  ar  rudd  pob  un ; 
Tynnais  un,  er  mwyn  ei  thlysni, 

'N  anrheg  i  fy  mun. 

Wrth  edmygu  ei  phrydferthwch 

Teimlais  ias  o  fraw, — 
Angau  roisai  wrid  i'r  ddeilen 

Ddaliwn  yn  iy  Haw. 

Anadl  oer  a  Uym  yr  hydref, 

Cusan  angau  yw, 
Dawnsia'r  awel  trwy'r  canghennau, 

Gedy'r  dail  yn  wyw. 


102  ' '    •  *  * « :  ;'-t  •  <  Caniadau  ErailL 

Gwerdd  fu  hon  fel  ei  chyfoedion 
Yn  y  gwanwyn  lion ; 

Ymbriodi  gydag  angau 
Ddaeth  a  gwrid  i  hon. 


Gwael  a  dirmygedig  ydyw 

Bywyd  Uawer  un, 
Ond  rhydd  angau  anfarwoldeb 

Ar  ei  olaf  hun. 


Prun  yw'r  tlysaf, — priod  liwiau 

Bywyd  ar  ei  sedd, 
Ynte'r  arliiw  wrid  brydfertha 

Welwder  y  bedd  ? 


Y  Bedd  dan  fy  Mr  on,  103 

•■ 

XX. 

Y  BEDD   DAN  FY  MRON. 


Dan  gysgod  y  brudd  gypreswyddcn 

Ymguddiaf  o  olwg  y  byd ; 
Nos  fythol  heb  belydr  seren 
Ordoa  iy  enaid  i  gyd. 
Mae  caddug  amheuaeth  ac  oerni  marwolaeth 
Yn  gorlenwi'r  galon  fu  unwaith  yn  lion, — 
Bedd  disglair  freuddwydion  yw'r  bedd  dan  iy  mron, 

Pan  goUais  gyfoedion  caruaidd, 

Pan  wylais  ar  raean  eu  bedd, 

Gobeithion  a'u  goleu  angylaidd 

Ddanghosent  fro  gwynfyd  a  hedd ; 
Ond  canmil  mwy'r  alaeth  pan  laddodd  marwolaeth 
Anwylaf  obeithion  y  galon  lawn  hon, — 
Bedd  ieuainc  freuddwydion  yw'r  bedd  dan  fy  mron. 

Rhy  lawn  yw  dygyfor  y  galon 

Fr  awen  fynegi  ei  haeth, 
Mae  tonnau  mor  bell  yn  yr  eigion 

Na  chly wir  mo'u  llais  ar  y  traeth  \ 


[04  Caniadau  ErailL 

Acenion  dyfnderau  anhysbys  bellterau 

A  dyr  ar  y  glust  ym  murmuron  y  don, — 

Bedd  engyl  freuddwydion  yw*r  bedd  dan  fy  mron, 


Ond  ni  ddwg  un  gelyn  yn  anrhaith 

Yr  ysbryd  anfarwol  a  rhydd ; 
Mi  sarnaf  ar  falchder  anobaith 
A  chreaf  o'r  nos  oleu'r  dydd ; 
Fy  mys?dd  ar  dannau  melysber  delynnau 
DJeifroant  alawon  perseiniol  a  lion 
I  sxvyno'r  breuddwydion  o'r  bedd  dan  iy  mron. 


Priflys  y  Gwy linos.  105 


XXI. 


PRIFLYS  Y  GWYLLNOS. 


I  lawr  i  briflys  7  gwyllnos 

OV  byd  y  crwydrodd  y  bardd, 
Lle'r  eistedd  ysbrydion  breuddwydiol 

Ar  seddau  o  farmer  hardd  ; 
Brenhines  gororau'r  cysgodion 

Sydd  yno'n  arlwyo  gwledd 
O  seigiau  marwolaeth  mewn  bywyd, 

A  gwinoedd  perllannau'r  bedd. 


Prydferthach  brenhines  y  gwyllnos 

Na'r  lili  yng  ngerddi'r  glyn, 
Ei  mynwes  sydd  ddwyfol  luniaidd, 

Ac  oer  fel  y  marmor  gwyn ; 
Pob  un  a  welodd  ei  thlysni 

Fyn  yfed  o  gariad  hon, 
Er  gwy  bod  fed  swyn  ei  gwenau 

Yn  fferru  ei  waed  tan  ei  fron. 


io6  Caniadau  ErailL 

Y  gwanwyn  yng  ngwisgoedd  yr  hydref 

Ni  ^yr  am  wyrddlesni'r  haf ; 
A  gwelw  yw  gruddiau'r  hoU  ddeiliaid, 

Anobaith  wna'r  galon  yn  glaf ; 
Heb  haul  yn  codi  na  machlud 

Mewn  gwyll  y  breuddwydiant  hwy. 
O  Dduw,  ai  priflys  y  gwyilnos 

Fydd  cartref  iy  ysbryd  mwy? 


Afon  y  Nos.  107 


XXII. 


AFON  Y  NOS. 


Trwy  froydd  breuddwydion  hud 

Y  IHfa  afon  y  nos ; 
A  fFrydiauV  meddyliau  mud 

Ymdroellant  mewn  gwaen  a  rhos. 

Ymdywallt  wna'r  llif  di-hedd 

0  gaddug  yr  oesau  fu, 
Ac  aber  ceulannau'r  bedd 

A*i  gollwng  i'r  cefnfor  du. 

Fe  droir  yn  freuddwydiwr  syn 
Pwy  bynnag  a  ddrachtio'r  dwr  j 

Unigrwydd  cysgodauV  glyn 
Fydd  bythol  aneddle*r  gwr. 

Yn  wylaidd  estynna  'i  law 

1  chwilio'r  gyfrinach  ddofn, 
Dan  deyrnged  i  frenin  braw 

Yn  nheyrnas  y  barnol  ofn. 


^O^  Caniadau  ErailL 

Ond  cilio  wnaV  gobaith  cu, 
A  goleu'r  addewid  dlos;: 

Cyfaredd  y  gwpan  ddu 
Sy'n  nyfroedd  afon  y  nos. 


Y  Breuddwyd,  109 


XXIII. 


Y  BREUDDWYD. 


Mae'r  ysbryd  yn  brudd  ac  yn  unig 

Yn  nwndwr  aflafar  y  byd, 
Yn  gwrando  am  ddofn  gyfrinach 

Y  pell  a'r  tragwyddol  o  hyd: 
Unigrwydd  anghysbell  ynysig 

Rhwng  tonnau  anhysbys  aig, 
Heb  lais  ond  dolef  y  dyfnfor 

Ym  myddar  glust  y  graig. 


Breuddwydiodd  yr  ysbryd  fod  ystyr 

I  furmur  diddiwedd  y  don, 
Ei  bod  yn  aflonydd  wrth  fethu 

Mynegi  cyfrinach  ei  bron ; 
A'i  bod,  wedi  blino  yn  crwydro 

Dros  wyneb  yr  eigion  pell, 
Yn  brysio  i  dorri  ei  chalon 

Ar  greigiau  ei  garchar  gell. 


no  Caniadau  ErailL 

A  chalon  doredig  y  moryn 

Ddatguddiodd  gyfrinion  fyrdd 
Am  wlad  lie  cofleidiaV  awelon 

Ganghennau  tragwyddol  wyrdd, 
Lie  na  chaifFedwinol  law  angau 

Byth  gyfFwrdd  grudd  wridog  y  rhos : 
Ond  ciliodd  y  breuddwyd,  a  rhuai 

Y  dyfnder  anobaith  y  nos. 


Dagrau^r  JVos.  1 1 1 


XXIV. 


DAGRAU'R  NOS. 


Caeodd  amrant  gwridog  rosyn 
Dan  Y  nos  gysgodion  prudd, 

Pan  ddaeth  gwawr  agorodd  wedyn 
Gyda  deigryn  ar  ei  rudd. 

Haul  belydryn  a  ddisgynnodd 

I  gusanu  grudd  y  rhos, 
Gwridodd  yntau  ac  anghofiodd 

Ddu  anobaith  dagrau'r  nos. 

Oer  a  phrudd  yw  oriau  gwyllnos 
Bywyd  dan  gysgodion  bedd  ; 

Pan  ddaw  gwawr  a  edy'r  hirnos 
Ddagrau  ar  fy  newydd  wedd  ? 

Wna  goleuni'r  nef  belydrau 
Lwyr  ddileu  pob  caddug  trist  ? 

Hyn  fydd  ystyr  sychu'r  dagrau 
Ddydd  datguddiad  lesu  Grist  ? 


112  Caniadau  ErailL 


XXV. 


LLYN  GEIRIONNYDD. 


Hyd  Iwybrau'r  awelon  i  gartref  y  grug 

Yn  nwfwn  ddistawrwydd  y  mynydd, 
Mi  grwydraf  mewn  breuddwyd  i'r  amser  dedwydd  fu. 

Lie  chwery  glasliw  don  Llyn  Geirionnydd. 
Anesmwyth  a  niwlog  gvsgodion  y  gwyllnos 

Ordoant  iy  mynwes  aflonydd : 
Byth,  byth  ni  ddawV  oed  im'  gyfarfod  a  ^y  nhlws 

Ar  lannau  graean  glan  Llyn  Geirionnydd. 


Daw*r  awel  i  ganu  ar  delyn  y  grug; 

A  dychwel  y  gwanwyn  i'r  dolydd ; 
A  chyfyd  yr  heulwen  i  wenu  ar  ei  llun 

Ym  mynwes  dawel  ddofn  Llyn  Geirionnydd. 
Ond  tywyll  a  niwlog  gysgodion  y  gwyllnos 

Ordoant  fy  mynwes  aflonydd  : 
Byth,  byth  ni  ddaw'r  oed  im'  gyfarfod  a  iy  nhlws 

Ar  lannau  graean  gl^n  Llyn  Geirionnydd. 


Llyn  Geirionnydd,  113 

Ymlwybraf  yn  araf  a  thrist  tua'r  bedd 

Ac  yno  caf  hedd  i  fy  nghalon, 
A*m  hysbryd  oM  gadwyn  a'i  holl  ofidiau'n  rhydd 

GaifFgrwydro  'nghwmni'r  haul  a*r  awelon. 
Pan  ddianc  y  niwl  a  chysgodion  y  gwyllnos 

O  flaen  goleu  dwyfol  y  wawrddydd, 
Ar  edyn  yr  awcl  a  gawn  ni  gwrdd,  iy  nhlws, 

Ar  lannau  graean  glan  Llyn  Geirionnydd  ? 


114  Caniadau  Eraill, 

XXVI. 

Y  DDWY  LILI. 


Blodeuyn  aur  y  banadl 

A  garodd  lili  wen, 
A  hithau'r  lili  wylaidd 

Yn  serchog  blygai'i  phen. 

Pan  welais  i  Riannon, 
Ei  charu'n  union  wnes, 

Rhois  oreu  *nghalon  iddi, 
A  mwynder  ganddi  ges. 

Cusanodd  angau'r  lili, 

A  llwydodd  gwawr  ^i  gwedd 
Ffarwelio  wnaeth  Rhiannon, 

A  phlygu  i  waelod  bedd. 

Tros  rudd  y  blodyn  euraidd 
Disgynna'r  dagrau'n  Hi ; 

Ond  rhewodd  angau  fFynnon 
Fy  nagrau  heilltion  i. 


Cyfrinach  y  Beirdd,  115 

XXVIL 

CYFRINACH  Y  BEIRDD. 


^^  Most  wretched  men 
Are  cradled  into  poetry  by  wrongs 
They  learn  in  suffering  what  they  teach  in  SongP 

Shelley. 


Pwy  fyth,  a  glybu  lais  yr  eos  fwyn 
Ogleisia'r  nos  ^'i  chyfareddol  swyn, 
Feddyliai,  wrth  ei  chlywed  yn  telori, 
Fod  calon  y  gantores  wedi  torri  ? 


Ar  hyd  ei  gyfrin  Iwybrau  ar  y  llyn, 
Heb  si  na  swn  mordwya'r  alarch  gwyn ; 
Ond  gynted  gwel  ei  fedd  o  dan  y  tonnau, 
Fe  swyna'r  byd  i'i  felus  ddieithr  seiniau. 


Fe  guddiwyd  telyn  yn  y  cwmwl  du ; 
Adfeilion  telyn  ydy  w'r  enfys  gu ; 
Y  dymestl  rodd  ei  bysedd  ar  ei  thannau, 
A  lief  y  daran  ddrylliodd  ei  Uinynnau. 


ii6  Caniadau  ErailL 

Fe  ^yx  arlunydd  y  gyfrinach  hon, 
A  lliwia'i  ddarlun  gyda  gwaed  ei  fron  ; 
Er  mwyn  i  bryd  duwiesauV  darlun  wrido 
Mae'n  rhaid  i  rudd  y  prudd  arlunydd  Iwydo. 

A'r  prydydd  cywir  fel  yr  eos  mae, 
Ei  gin  felysaf  draetha'i  ddyfnaf  wae  ; 
Medd  yntau'r  meddwl  ysa  waed  y  galon 
A'r  teimlad  rewa'r  dagrau  yn  eu  fFynnon. 

Dioddef  yw  cyfrinach  beirdd  pob  oes, 
A  fFordd  y  goron  ydyw  fFordd  y  groes ; 
Mae'r  seiniau  m6l  yn  gwisgoV  euraidd  dannau, 
A  thin  y  gerdd  yn  llosgi'r  p^r  delynnau. 


wm. 


^T^ 


Eneth  Wen  fel  Meillion  DbL  117 

XXVJII. 

ENETH  WEN  FEL  MEILLION  DOL. 


Eneth  wen  fel  meiliion  dol, 
Dyro  'nghalon  imi'n  61, 

Neu  bydd  foddlon 

I  dy  galon 
Fod  jYv  eiddo'th  brydydd  fFol. 
Dwyfol  dlysni'th  ieuanc  rudd 
Gin  ^y  awen  nos  a  dydd. 
Lili  wen  wyt,  eneth  hardd, 
Yn  dy  lygaid  swyn  a  chwardd, — 

Llygaid  gleision, 

Ddwed  gyfrinion 
Serch  dy  galon  wrth  dy  fardd. 


Cofia  fel  y  rhodiem  gynt, 
Gyda'n  pennau  yn  y  gwynt, 

Hyd  y  Uwybrau 

Dros  y  bryniau 
Fraich  ym  mraich  ar  fel  us  hynt  j 
Drwy  y  blodau  yn  y  glyn, 
Dros  y  maes  a'r  gwenith  gwyn,- 


ii8  Cantadau  ErailL 

Teimlo  wnaem  mai  serch  oedd  sail 
C4n  yr  adar  rhwng  y  dail, 

Ninnau'n  trydar 

Fel  yr  adar, — 
Can  a  chusan  bob  y\\  ail. 


Ffrwd  yw'th  ^kw  o  hudol  swyn, 
Gwell  nag  odlau  m^l  y  llwyn, 

Gwell  na  miwsig 

Yr  afonig 
Eilia  ganig  rhwng  y  brwyn. 
Pletha'r  eos  gyngan  dlos 
Serch  a  gofid  ganol  nos; 
Meddi  dithau  oslef  brudd, 
Dan  dy  fron  mae  gofid  cudd, 

Gwelais  ddeigryn, 

Gloew  wlithyn, 
Ar  y  rhosyn  ar  dy  rudd. 


Nos  a  dydd  y  mae  fy  mron 
Mor  ddi-hedd  a'r  grwydrol  don ; 

Ddisglair  seren 

O'r  ffurfafen, 
Gwena  arnaf,  gwna  fi'n  Hon. 


Eneth  Wen  fel  Meillion  Dtl. 


119 


Canu  yn  y  nos  *rwy'n  awr, 

0  dy  w6n  y  daw  y  wawr 
Wenlliw  deg  fal  meillion  dol, 
Na  ro  'nghalon  imi'n  61  j 

Ond  bydd  ffyddlon 
I  roi'th  galon 

1  Hilarion  ffyddlon  fFol. 


I20  Caniadau  ErailL 


XXIX. 


GORFFWYS  DON. 


GorfFwys,  don,  yn  dawel,  dawel ; 
Paid  a  digio  wrth  yx  awel 

Sy'n  cusanu  ewyn  gwyn  dy  frig ; 
Huna'r  waen  a  hunaV  mynydd ; 
Pam  y  byddi  di'n  aflonydd  ? 

Pam  y  curi'r  Ian  mor  ddig  ? 


Teyrn  y  nef  sydd  wedi  cilio ; 
Ac  anfonodd  wrth  noswylio 

Wen  tangnefedd  dros  flinedig  fyd; 
Ei  belydr  olaf  dros  yr  eigion 
Oedd  Iwybr  aur  i  wlad  breuddwydion, — 

Cyfrin  fro  breuddwydion  hud. 


Pan  mae  anian  oil  yn  cysgu, 
Pam  y  mynni  di  derfysgu 

Ac  ewynnu'n  greulon  yn  y  gro  ? 


Gorjj'voys  Don.  121 

Ust,  distawa'th  don  anynnad, 
Rhag  cynhyrfu  hun  fy  nghariad, — 
Hun  y  decaf  yn  y  fro. 


P4r  i  Olwen  landeg  huno'n 
Suol  sifFrwd  dy  furmuron, — 

Dwsmel  seiniau  p6r  y  tonnog  gor  j 
Dyro  'nghymlith  a'i  breuddwydion 
Serch  ganiadau'r  mor  forwynion, — 

Swynol  fiwsig  dwfn  y  mor. 


Boed  i'w  chalon  bur  atgofio 
Dyddiau  dedwydd  aethant  heibio 

Pan  y  crwydrem  gyda  glannau'r  llyn, 
Pan  eisteddem  yn  y  cyfnos 
Yng  nghyfeddach  cainc  yr  eos 

Dan  y  dail  ar  ael  y  bryn. 


Sibrwd,  don,  mor  ddwfn  a  chynnes 
Ydyw  didranc  serch  iy  mynwes, 
Serch  iy  nghalon  at  iy  lili  dlos ; 


122  Caniadau  ErailL 

Paid  a  phoeni'r  Idn  forwynig 
Gyda  chAA^yn  y  gwyliwr  unig 
Grwydra'r  forlan  yn  y  nos. 


Tyner  gwsg  gusana'i  hamrant, 
Gwenau  ar  ei  min  chwareuant, 

Pur  diiignefedd  yn  ei  mynwes  drig. 
GorfFwySj  don,  yn  dawel,  dawelj 
Paid  a  digio  wrth  yr  awei 

Ddawnsia*n  ysgafn  ar  dy  frig. 


^^^ 


Tro  yn  Eryri,  123 


XXX. 


TRO   YN  ERYRI. 


A  mi  ar  noson  loergan  haf, 

Dan  Iwyth  ^y  mhrudd  feddyliau, 
Yn  araf  grwydro'n  drist  fy  nhrem 

Hyd  ddisathr  wylltion  Iwybrau 
Ymdroellant  rhwng  y  creigiau  crog, 

Ym  mynwes  lorn  Eryri, 
LleV  heria  eco  groch  y  graig, 

Y  wen  ewynnog  genlli ; 


Ar  erch  y  my  Ion  gwylltion  gant 

Rhaeadrau  hyfion  chwarddent; 
A  thros  binaclau'r  trumau'n  chwim 

Corwyntoedd  beilchion  ddawnsient. 
Urddasol  lys  y  Wyddfa  yw 

Cadernid  yr  Eryri, 
Lle'r  eistedd  mewn  tragwyddol  rwysg 

Ar  orsedd  o  glogwyni. 


124  Caniadau  ErailL 

I  Gymro  cordial  wella'i  gur 

Yw  anadl  y  mynyddoedd  ; 
DefFroi  fy  nheimlad  marw,  swrth, 

Wnai  awel  iach  y  cymoedd  ; 
A  chyda  pharch  y  sangwn  i 

Ar  lethrau  Arfon  arw, — 
Ar  hyd-ddynt  arwyr  Cymru  gynt 

Fu'n  gvvaedu  ac  yn  marw. 


Ysbrydion  y  gwroniaid  fu 

Lefarent  o'r  awelon, 
Gan  alw  ar  feibion  Cymru  sydd 

I  fod  i  Gymru'n  fFyddlon ; 
Taranu  hyn  wna'r  rhaeadr  gwyn, 

A  sisial  hyn  wna'r  afon ; 
A  dyma  sibrwd  blodau'r  grug 

Yng  nghlustiauV  cerryg  mudion. 


Arthur yn  Cyfodu  125 


XXXI. 


ARTHUR  YN  CYFODI. 


Yng  nghyfrin  ogo'r  tylwyth  teg 

Wrth  odreu'r  dal  Elidir, 
Yng  nghanol  ei  farchogion  dewr, 

GorfFwysaV  Brenin  Arthur; 
Ac  addaw  wnaeth  wrth  ado'r  byd, 

I  wella  o*i  archollion, 
Y  deuai'n  61  os  byddai  plant 

Ein  gwlad  iV  gwlad  yn  fFyddlon, 


Ar  61  canrifoedd  chwerwon  maith 

O  ruddfan  a  galaru, 
Y  dwyrain  ddengys  doriad  gwawr 

Oes  euraidd  hanes  Cymru ; 
Mae  arfau  dur  ar  hyd  y  wlad 

Yn  peri  trws  a  chyfFro 
Wrth  naddu  meini  temlau  dysg, — 

Mae  Arthur  wedi  defFro, 


126  Caniadau  Eraill, 

Llawn  och  a  galar  fu  ein  gwlad 

Er  pan  y  clwyfwyd  Arthur, 
A  than  ddyrnodiau  gorthrwm  du 

Bu  llawer  Cymro'n  fcrthyrj 
Ond  methodd  gormes  lem  a  grym 

Gelynion  ein  difodi: 
Mae  Cymru'n  bod,  a'r  iaith  yn  byw, 

Ac  Arthur  yn  cyfodi. 


Y  Gwyliwr.  127 

XXXII. 
Y  GWYLIWR. 


"  Gobeithiaw  a  ddaw  ydd  wyf,^^ 

SioN  Cent. 

A  mi  yn  wyliwr  yn  y  ddunos  hell, 

A'r  dagrau  heilltion  ar  iy  ngrudd  ddi-wen, 

Daeth  ataf  lais  o  wyll  canrifoedd  pell,-r- 
Llais  dwfn  a  dieithr  y  gweledydd  h6n  : 

Os  prysur  ydyw'r  oes,  mewn  gwaedlyd  w^n, 
Yn  plethu  coron  ddrain  i  ben  ei  Christ, 

Etifedd  y  dyfodol  ydyw  dyn, — 

lor  didranc  obaith  yn  ei  ddagrau  trist. 

Heb  gwynfan  na  galaru  am  a  fu, 

Trwy  feithion  ac  ystormus  oriau'r  nos 
Y  gwyliaf  nes  y  gwelaf  ymyl  rhos 

Ar  odreu  caddug  trwm  y  gorwel  du. 

Ni  pherthyn  imi  holi  am  yr  awr, 
Digon  yw  cofio  cyfoeth  lliwiau'r  wawr. 


128  Caniadau  ErailL 

XXXIII. 

L'ENVOI. 


Sugenais  fel  chwa  yn  yr  hesg 
Acenion  m61  swynion  merch; 

A  dygaf  iy  odlau  llesg 
Yn  ofFrwm  ar  allor  serch. 


Un  gerdd  sy'n  fy  nghalon  i, 
A  methais  a*i  chanu'n  iawn : 

Mae'r  gair  a  lefara  gri 
Dygyfor  yr  eigion  llawn  ? 

Rhy  gyfrin  y  ddwsmel  sain 

I  dorri  ar  glust  y  byd ; 
Nis  gedy'r  gynghanedd  gain 

Mo  dannau'r  telynnau  mud. 

Dan  gysgod  canghennog  brcn, 
Yng  nghysegr  y  goedwig  werdd, 

Ymgrymaf  wrth  allor  wen 
I  drydar  iy  nrylliog  gerdd. 


RHESTR  O'R  TANYSGRIFWYR. 


RHESTR    O'R    TANYSGRIFWYR. 


Anwyl,  Yr  Athro  E.,  M.A.,  Aberystwyth 

Ballard,  P.  B.,  Ysw.,  M.A.,  Tondu,  R.S.O.,  Morgannwg 

Benjamin,  Isaac,  Ysw. ,  Eurfin,  Bronheulog  Villas,  Woodfield  Terrace, 

Penrhiwceibir 
Bowen,  V  diweddar  Ben 
Bryan,  Robert,  Ysw.,  Caernarvon 

*'  Cochfarf,"  Maer  Caerdydd,  3,  Windsor  Place,  Caerdydd 

Davies,  D.,  Ysw.,  72,  Praed  Street,  Paddington,  Llundain 
Davies,  Daniel,  Ysw.,  28,  Arnold's  Place,  Dockhead,  Llundain 
Davies,  David,  Ysw.,  2,  York  Terrace,  Kensal  Rise,  Llundain 
Davies,  David,  Ysw.  (Eurfab),  32,  Curre  Street,  Aberaman,  Aberdir 
Davies,  Dr.  M.  G.,  Penygroes,  R.S.O.,  Sir  Caernarvon 
Davies,  D.  T.,  Ysw.,  B.A.,  Cherry  Cross,  Llandilo 
Davies,  Edward,  Ysw.,  Llythyrdy,  Penmorfa,  Porthmadog 
Davies,  E.  R. ,  Ysw. ,  S wyddfa  Addysg,  Caernarvon 
Davies,  Henry,  Ysw.,  (Eurfel),  Tanrallt,  Woodfield  Terrace,  Penrhiw- 
ceibir 
Davies,  John,  Ysw.  (Neifion),  Bwichgwyn,  Gwrecsam 
Davies,  John,  Ysw.,  90,  Ashbrook  Road,  Llundain 
Davies,  J.  B. ,  Ysw. ,  Ysgol  y  Cyngor,  Llanllyfni. 

Davies,  Miss  L.  Teify,  R. A.M.,  10,  Willow  Road,  Hampstead,  Llundain 
Davies,  Miss,  Brocklehurst  Street,  Llundain 
Davies,  — ,  Ysw.,  loi,  Dartmouth  Park  Hill,  Llundain 
Davies,  Parch.  D.  Cunllo,  Dowlais,  Morgannwg 
Davies,  Parch.  D.  E.,  34,  Castle  Square,  Caernarvon 
Davies,  Parch.  Evan,  Trefriw,  R.S.O. 
Davies,  Parch.  John,  15,  Chesterton  Road,  Llundain 
Davies,  Parch.  J.  E.,  M.A.,  Llundain 
Davies,  Parch.  W.  Wynn,  87,  Norwood  Grove,  Lerpwl 
Davies,  R.  Gwyneddon,  Ysw.,  Caernarvon 
Davies,  R.  J.,  Ysw.  (Barlwydon),  Dinas,  Blaenau  Ffestiniog 
Davies,  Rees,  Ysw.,  49,  Harders  Road,  Peckham 
Davies,  Samuel,  Ysw.,  23,  Lordship  Lane,  East  Dulwich,  Llundain 
Davies,  T.,  Ysw.,  Brocklehurst  Street,  Llundain 
Davies,  Thomas,  Ysw.,  30,  Fairbridge  Road,  Llundain 
Davies,  Yr  Athro  Parch.  E.  O.,  B.Sc,  Coleg  Diwinyddol  y  Bala 
Davies,  Yr  Athro  T.  Witton,  B.A.,  Ph.D.  (Myfyr  Gwent),  Bryn  Haul, 

Bangor 
•'  Dewi  Vychan,"  12,  Glyn  Rhondda,  Caerdydd 
*'  Dyfed,"  Cathays,  Caerdydd 
"  Dyfnallt,"  Bodhyfryd,  Ebenezer,  Caernarvon 


1 34  Rhestr  dr  Tanysgrifwyr. 

Edwards,  D.,  Ysw.,  9,  Taviton  Street,  Gordon  Square,  Llundain 
Edwards,  David,  Ysw.,  30,  Norland  Road,  Netting  Hill,  Llundain 
Edwards,  Edward,  Ysw.,  B.A.,  57,  Lightfoot  Road,  Hornsey,  Llundain 
Edwards,  O.  M.,  Ysw.,  M.A.,  Coleg  Lincoln,  Rhydychen 
Edwards,  Parch.  Llewelyn,  M.A.,  5,  Trouville  Road,  Clapham  Park, 

Llundain 
Edwards,  R.  O. ,  Ysw. ,  44,  Park  Road,  West  Green,  Llundain 
Edwards,  W.  J.,  Ysw.,  23,  Broadway  Parade,  Crouch  End,  Llundain 
Edwards,  Wm.,  Ysw.,  H.M.LS.,  Courtland  House,  Merthyr  Tydfil 
Edwards,  Y  Parch.  Athro  Ellis,  M.A.,  Y  Bala 
Edwards,  Yr  Athro  Edward,  M.A.,  Coleg  y  Brifysgol,  Aberystwyth 
*'  Eifionydd,"  10,  Heol  Dinorwig,  Caernarvon 
"Elfed,"  13,  Highbury  Grove,  Llundain 
Ellis,  Parch.  Griffith,  M.A.,  10,  Pembroke  Road,  Bootle 
Ellis,  Parch.  W.  T.,  B.A.,  B.D.,  Strinmetz  Strasse  10,  Berlin 
Ellis-Jones,  Parch.  J. ,  Glyn  Ceiriog,  Rhiwabon 
Evans,  D.  J.,  Ysw,  17,  Brunswick  Square,  Llundain 
Evans,  E.,  Ysw.,  147,  King's  Street,  Hammersmith,  Llundain 
Evans,  E.  Vincent,  Ysw.,  64,  Chancery  Lane,  Llundain 
Evans,  E.  W.,  Ysw.,  Frondirion,  Dolgellau 
Evans,  G.  H.  D.,  Ysw.,  9,  Radipole  Road,  Fulham,  Llundain 
Evans,  J.  Winton,  Ysw.,  98,  Marlboro'  Road,  Llundain 
Evans,  Parch.  D.  Tecwyn,  B.A.,  21,  Heol  yr  Eglwys,  Aberdyfi 
Evans,  Parch.  E.  Trevor,  Llanfachreth,  Dolgellau 
Evans,  Parch.  J.  D.,  B.A.,  Catharine  Street,  Lerpwl 
Evans,  Parch.  J.  Howell,  55,  Willow  Street,  Croesoswallt 
Evans,  Parch.  J.  Roberts,  17,  Spring  Road,  Edgbaston,  Birmingham 
Evans,. Parch.  T.  D.  (Gwernogle),  Tyrhos,  Boncath,  R.S.O. 
Evans,  Stephen,  Ysw.,  6,  Wickham  Gardens,  Brockley,  Llundain 
Evans,  T.  J.,  Ysw.,  13,  Canonbury  Park  South,  Llundain 
Evans,  T.  R. ,  Ysw. ,  2,  Undercliff  Road,  Lewisham 
Evans,  Yr  Athro  David,  Mus.  Bac,  Coleg  y  Brifysgol,  Caerdydd 

George,  William,  Ysw.,  Criccieth 

George,  W.  W.,  Ysw.,  41,  Spring  Street,  Utica,  N.Y.,  Yr  Amerig 
Glynne,  Parch.  William,  B.A.,  4,  East  Street,  Broughton,  Manceinion 
Griffith,  Arthur,  Ysw.,  112,  Gower  Street,  Llundain 
Griffith,  E.  J.,  Ysw.,  26,  Oxford  Road,  Ealing,  Llundain 
Griffith,  Hugh,  Ysw.,  A.C.,  Ysgol  y  Cyngor,  Lhthfaen 
Griffith,  John,  Ysw.,  B.Sc,  T^^  Manod  Road,  Blaenau  Ffestiniog 
Griffith,  Miss,  70,  Crayford  Road,  Llundain 
Griffith,  Parch.  Morgan,  B.A.,  Abermaw 
Griffith,  Parch.  Ivor,  Llanfaircaereinion 
Griffith,  William,  Ysw.,  B.A.,  Ty  Newydd,  Bryn  Siencyn 
Griffith,  W.  W.,  Ysw.,  14,  Canonbury  Square,  Llundain 
Griffiths,  John,  Ysw.,  8,  Overcliff  Road,  Lewisham,  Llundain 
Griffiths,  Parch.  Peter  H.,  54,  Lissenden  Mansions,  Highgate  Road, 
Llundain 


Rhestr  df  Tafiysgrijwyr.  135 

Griffiths,  T.  Solomon,  Ysw.,  5,  Miller  Street,  Utica 
GrufFydd,  W.  J.,  Ysw,,  B.A.,  Coleg  yr  lesu,  Rhydychen 
*'  Gwili,"  Gwynfryn,  Ammanford 

Havard,  Parch.  Gwilym  H.,  B.A.,  B.D.,  Wilton  Square,  Llundain 

Herbert,  J.,  Ysw.,  146,  Marylebone  Road,  LIundain 

Hobley,  Parch.  W.,  Bontnewydd,  Caernarvon 

Holland,  William,  Ysw.,  29,  Cressida  Road,  LIundain 

Hopkins,  D.  G.,  Ysw.  (Dewi  Glan  Twrch),Cwm  Twrch  Uchaf,  Abertawe 

Hughes,  D.  L.,  Ysw.,  102,  Stondon  Road,  LIundain 

Hughes,   David  R.,   Ysw.,   49,    Hailsham  Avenue,    Streatham   Hill, 

LIundain 
Hughes,  Dr.  Roger,  Y.H.,  Y  Bala 
Hughes,  Henry,  Ysw.,  Tanrallt,  Talysarn 
Hughes,  li.,  Ysw.,  24,  Lynton  Road,  Kilburn,  LIundain 
Hughes,  H.  Ariander,  Ysw.,  Blaenau  Ffestiniog 
Hughes,  H.  E.,  Ysw.,  Yr  Ysgol  Uwchraddol,  Blaenau  Ffestiniog 
Hughes,  John,  Ysw.,  B.A.,  B.D.,  Coleg  y  Bala 
Hughes,  Miss  Ceridwen,  Preswylfa,  Porthmadog 
Hughes,  Miss  Mary,  Glasfryn,  Cwmyglo,  R.S.O. 
Hughes,  Parch.  John,  M.A.,  Swyddfa'r  Daily  Chronicle,  LIundain 
Hughes,  Parch.  R.  H.,  B.D.,  Norwich  Corners,  N.Y.,  Yr  Amerig 
Hughes,  Parch.  R.  O.,  Box  1002,  Kingston,  Pennsylvania 
Hughes,  — ,  Ysw.,  33,  Bridge  Street,  Hammersmith,  LIundain 
Hughes,  Richard,  Ysw.,  52,  Brixton  Road,  LIundain 
Hughes,  R.  J.,  Ysw.,  641^,  Salisbury  Road,  West  Kilburn,  LIundain 
Hughes,  Richard,  Ysw.,  44,  Elm  Street,  Utica,  N.Y. 
Plughes,  W.,  Ysw.,  96,  Keppel  Street,  Chelsea,  LIundain 
Hughes,  W.,  Ysw.,  36,  Mostyn  Gardens,  Kensal  Rise,  LIundain 
Humphries,  Parch.  J.  M.,  Llanwddyn,  Croesoswallt 
Humphries,  W.  J.,  Ysw.,  20,  Park  Avenue,  Willesden  Green,  LIundain 
♦^  Hwfa  Mon,"  Llys  Hwfa,  Rhyl 

Idris,  L  H.  W.,  Ysw.,  Y.H.,  C.S.LI.,    no,    Pratt  Street,   Camden 
Town,  LIundain  (2  gopi) 

James,  B.,  Ysw.,  20,  Claremont  Road,  Queen's  Park,  LIundain 
James,  John,  Ysw.,  'j'].  Commercial  Road,  LIundain 
James,  John,  Ysw.,  Llwyn,  Bow  Street,  R.S.O. 
Jenkins,  Edward,  Ysw.,  Gwalia  Hotel,  Llandrindod 
Jenkins,  Evan,  Ysw.,  37,  Plough  Road,  Rotherhithe,  LIundain 
Jenkins,  John,  Ysw.,  2,  Buckingham  Road,  Kingsland,  LIundain  (3copi) 
Job,  J.  T.,  Ysw,,  5,  Southampton  Buildings,  LIundain 
Job,  Parch.  J.  T.,  Carneddi,  Bethesda 
Jones,  Capt.'j.,  Baron  Hill,  Niwbwrch,  Sir  Fon 
Jones,  D.  L.,  Ysw.,  104,  St.  Donnatt's  Road,  New  Cross,  LIundain 
Jones,  D.  Pryse,  Ysw.,  G.  &  L.T.S.C,  Ysgol  y  Cyngor,  Niwbvrch, 
Sir  Foa 


136  Rhestr  dr  Tanysgrifwyr. 

Jones,  D.  P.,  Ysw.,  Coleg  y  Bala 

Jones-Griffith,  Ellis,  Ysw.,  A.S.,  3,  Natu  King's  Bench  Walk,  Temple, 

Llundain 
Jones,  Edgar,  Ysw.,  M.A.,  Ysgol  y  Sir,  Barry,  Morgannwg 
Jones,  Edward,  Ysw.,  Llyfrwerthydd,  195,  Gelli  Road,  Ton,  Pentre, 

R.S.O. 
Jones,  E.  Clwyd,  Ysw.,  B.Sc,  Ysgol  y  Sir,  Rhyl 
Jones,  G.  W.,  Ysw.,  Lewisham,  Llundain' 
Jones,  H.  E.,  Ysw.  (Hywel  Cefni),  Talysarn 
Jones,  H.  K. ,  Ysw. ,  Coleg  y  Brifysgol,  Bangor 
Jones,    H.   Santley,   Ysw.,    Fferyllydd,    Paradwys,    Lansdown   Road, 

Swindon  (2  gopi) 
Jones,  James,  Ysw.,  **  Madryn,"  George  Lane,  Llundain 
Jones,  John,  Ysw.,  89,  St.  Paul's  Road,  Llundain 
Jones,  J. ,  Ysw. ,  2,  Ascham  Street,  Llundain 
Jones,  J.,  Ysw.,  239,  Cornwall  Road,  Notting  Hill,  Llundain 
Jones,  J.  D. ,  Ysw. ,  99,  New  Oxford  Street,  Llundain 
Jones,  John  Lloyd,  Ysw.,  B.A.,  Coleg  y  Bala 
Jones,  J.  O. ,  Ysw. ,  Coleg  y  Bala 
Jones,  J.  Tysilio,  Ysw. ,  Johnstown,  Rhiwabon 
Jones,  Miss  Annie  J.,  B.A.,  Yr  Ysgol  Sir,  Gwrecsam 
Jones,  Miss  Annie,  7,  Ovington  Gardens,  Llundain 
Jones,  Morgan,  Ysw.,  145,  Hornsey  Road,  Llundain 
Jones,  M.  Anwyl,  Ysw.,  Gerynt,  Nantgwynant,  Beddgelert 
Jones,  Misses,  Coedhelen,  Clwt  y  Bont,  Cwmyglo,  R.S.O. 
Jones,  Miss  Catherine,  Yr  Ysgol  Genedlaethol,  Caernarvon 
Jones,  Miss  Katie,  16,  Calabria  Road,  Highbury,  Llundain 
Jones,  Miss  M.  A.,  Baladeulyn,  Nantlle 
Jones,  Mrs.  M.  Parry,  Pen  Hafod  Las,  Llanrug,  R.S.O. 
Jones,  Parch.  Caradog,  Utica,  N.Y. 

Jones,  Parch.  D.  Charles,  119,  Burton  Road,  Brixton,  Llundsdn 
Jones,  Parch.  Edmund  O. ,  Plcerdy,  Llanidloes 
Jones,  Parch.  E.  P.,  B.A.,  15,  Victoria  Park,  Bangor  Uchaf 
Jones,  Parch.  Eurog,  Utica,  N.Y.,  Yr  Amerig 
Jones,  Parch.  H.  Arthur,  Glanaber,  Bettws,  Corwen 
Jones,  Parch.  J.  Evans,  Wionfa,  Skewen,  Neath 
Jones,  Parch.  J.  Morgan,  Cerrigydruidion,  Corwen 
Jones,  Parch.  J.  Mostyn,  Efrydfa,  West  End,  Bangor  {2  gopi> 
Jones,  Parch.  J.  Peron,  Stanley  House,  St.  Helens 
Jones,  Parch.  O.  N.,  Gwyddonfa,  Pwllheli 

Jones,  Parch.  R.  Aethwy,  M.A.,  19,  Deane's  Road,  Fairfield,  Lerpwl 
Jones,  Parch.  R.  H.,  B.A.,  Emerson,  Iowa 
Jones,  Parch.  R,  Lloyd,  City  Road,  Llundain 
Jones,  Parch.  R.  M.,  H[ermon,  Bethesda 
Jones,  Parch.  R.  R.,  Abergynolwyn,  Sir  Feirionnydd 
Jones,  Parch.  R.  W.,  Aberangell,  R.S.O.,  Trefaldwyn 
Jones,  Parch.  W.  Arthur,  Nantgwrtheyrn,  Pwllheli  (4  copi) 
Jones,  Parch.  W.  G.,  Neuadd,  Llanidloes 


Rhestr  dr  Tanysgrifwyr,  137 

Jones,  Parch.  W.  Morris,  94,  Berkeley  Street,  Lerpwl 

Jones,  Richard  Vaughan,  Ysw.,  99 J,  Steuben  Street,  Utica,  N.Y. 

Jones,  Rees,  Ysw.,  156,  Cottenham  Road.  Llundain 

Jones,  R.  E.,  Ysw.,  Boderwydd,  Llanberis,  R.S.O. 

Jones,  R.  Evan,  Ysw.,  Yr  Ysgol,  Gwynant,  Beddgelert 

Jones,  Robert,  Ysw.,  B.A.,  3,  Mount  Pleasant,  Dolgellau 

Jones,  Robert,  Ysw.,  97,  High  Street,  Blaenau  Ffestiniog 

Jones,  Robert,  Ysw.,  181,  Stanhope  Street,  Regent's  Park,  Llundain 

Jones,  R.  O.,  Ysw.,  24,  Northampton  Park,  Canonbury,  Llundain 

Jones,  R.  P.,  Ysw.,  Bron  Menai,  Dwyran,  Sir  Fon 

Jones,  Sam,  Ysw.,  Coleg  y  Brifysgol,  Aberystwyth 

Jones,  T.  D.,  Ysw.,  36,  Essex  Street,  Strand,  Llundain 

Jones,  T.  Elias,  Ysw.,  Railway  Stores,  Talysarn 

Jones,  T.  Gwynn,  Ysw.,  Heol  Dinorwig,  Caernarvon 

Jones,  Thomas  H.,  Ysw.,  80,  Hobart  Street,  Utica,  N.Y. 

Jones,  T.  Owen,  Ysw.,  Pen  Hafod  Las,  Llanrug 

Jones,  W.  Arthur,  Ysw.,  Utica,  N.Y.,  Yr  Amerig 

Jones,  Walter  O. ,  Ysw.,  B.A.,  56a,  Hope  Street,  Gwrecsam 

J  ones  y  Y  diiveddar  W.  Cynwal,  Ysw.^  Uiica^  Yr  Amerig 

Jones,  W.  G.,  Ysw.,  2,  Wnion  Terrace,  Dolgellau 

Jones,  W.  Meiwyn,  Ysw.,  Ysgol  y  Cyngor,  Talysarn 

Jones,  W.  Morris,  Ysw. ,  Coleg  y  Brifysgol,  Bangor 

Jones,  W.  Morris,  Ysw.,  Goruchwyliwr  Chwarelau  Dorothea,  Nantlle 

Jones,  William,  Ysw.,  A.S.,  Llangefni,  Mon 

Jones,  William,  Ysw. ,  43,  Sussex  Road,  Llundain 

Jones,  — .  Ysw.,  126,  Junction  Road,  Llundain 

Jones,  Yr  Athro  E.  Taylor,  D.  Sc, ,  Coleg  y  Brifysgol,  Bangor 

Jones,  Yr  Athro  J.  Morris,  M.A.,  Coleg  y  Brifysgol,  Bangor 

Jones,  Yr  Athro  W.  Jenkyn,  M.  A.,  Coleg  y  Brifysgol,  Aberystwyth 

Jones,  Yr  Athro  W.  Lewis,  M.A.,  Coleg  y  Brifysgol,  Bangor 

Jones-Evans,  R.,  Ysw.,  1642,  West  Adams  Street,  Chicago 

Kelly,  Miss  Gwendoline  E. ,  Glenwood,  Moon  Street,  Wolverton,  Bucks. 
Knoyle,  Parch.  F.,  B.A.,  37,  Dewhurst  Road,  West  Kensington  Park, 
Llimdain 

Lewis,  Cynghorydd  J.  P.,  Ysw.,  Lewisham  High  Road,  Llundain 

Lewis,  D.,  Ysw.,  14,  Bramley  Road,  Notting  Hill,  Llundain 

Lewis,  D.,  Ysw.,  82,  Gillespie  Road,  Llundain 

Lewis,  Parch.  D.  J.,  B.A.,  Llandudno 

Lewis,  Edward,  Ysw.,  52,  Stroud  Green  Road,  Llundain 

Lewis,  Henry,  Ysw.,  Y.H.,  Belmont,  Bangor 

Lewis,  H.  C,  Ysw.,  B.A,,  Coleg  y  Bala 

Lewis,  J.,  Ysw.,  16,  Belmount  Terrace,  Aberaman 

Lewis,  J.  R.,  Ysw.,  Hanover  Park,  Peckham,  Llundain 

Lloyd,  Edward,  Ysw.,  Fferyllydd,  Colwyn  Bay 

Lloyd,  E.  W.,  Ysw.,  6,  Avondale  Square,  Llundain 

Lloyd,  Gwilym,  Ysw.,  66,  Wyndham  Street,  Treherbcrt 


138  Rhesfr  o'r  Tanysgrifwyr. 

Lloyd,  Hy. ,  Ysw.  ( Ab  Hevin),  39,  Wind  Street,  Aberdar 
Lloyd,  Isaac  T. ,  Ysw. ,  267,  King's  Road,  Chelsea,  Llundain 
*'  Llew  Tegid,"  Bangor. 

Matthias,  W.,  Ysw.,  loi,  Bravington  Road,  Llundain 

Morgan,  David,  Ysw,,  Garn  House,  Bow  Street,  R.S.O. 

Morgan,  David,  Ysw.,  21,  Brecknock  Road,  Llundain 

Morgan,  — ,  Ysw.,  i8a,  Highgate  Road,  Llundain 

Morgan,  John,  Ysw.,  25,  Barnsbury  Grove,  Llundain 

Morgan,  John,  Ysw.,  Derwen  Cottage,  Y  Wyddgrug 

Morgan,  R.,  Ysw.,  Llanarmon,  Y  Wyddgrug 

Morgans,  H.  R,,  Ysw.,  44,  Biscay  Road,  Hammersmith,  Llundain 

Morris,  A.,  Ysw.,  F.R.Hist.S.,  Cwynfa,  Newport,  Mynwy 

Morris,  M.  T.,  Ysw.,  Caernarvon 

Morris,  Parch.  E.  Sidney,  Llithfaen 

Morris,  Parch.  Richard,  M.A.,  B.D.,  Dolgellau 

Morris,  Parch.  R.  E.,  M.A. ,  23,  Grosvenor  Road,  Gwrecsam 

Morris,  Parch.  R.  R.,  Blaenau  Ffestiniog 

Moses,  M.  R.,  Ysw.,  Coleg  y  Bala 

Moss,  T. ,  Ysw. ,  Gorsaf  y  Berwyn,  Llangollen 

"  Myfyr  Hefin,"  4,  Hermon  Street,  Treorci,  R.S.O. 

"  Myfyr  Machno,"  Coleg  y  Bala 

Owen,  David,  Ysw.,  Deanfield,  Bangor  (2  gopi) 

Owen,  Dr.  Robert,  Bodnant,  Penygroes,  R.S.O. 

Owen,  Hugh,  Ysw.,  35,  Allington  Street,  St.  Michael's,  Lerpwl 

Owen,  John,  Ysw.,  Avallon,  Abbey  Road,  Llandudno 

Owen,  John,  Ysw.,  Ysgol  y  Cyngor,  Llanfair  P.G. 

Owen,  J.  W.,  Ysw.,  137,  Junction  Road,  Llundain 

Owen,  Miss  Elizabeth,  B.A.,  Yr  Ysgol  Sir,  Treffynnon 

Owen,  O.  Llewelyn,  Ysw.,  Bryncoed,  Talysarn 

Owen,  O.  Lloyd,  Ysw.,  Bryn  Gwynedd,  Teignmouth  Road,   Brondes- 

bury,  Llundain 
Owen,  O.  Morgan,  Ysw.,  55,  Palace  Court,  Llundain 
Owen,  R.  T.,  Ysw.,  70,  Crayford  Road,  Holloway,  Llundain 
Owen,  W.  T.,  Ysw.,  28,  Drayton  Park,  Llundain 
Oliver,  Parch.  D.,  12,  Landseer  Road,  Bow,  Llundain  (2  gopi) 
Owen,  Parch.  John,  Bodhyfryd,  Bettws-y-Coed 
Owen,  Parch.  John,  4,  Derwen  Villas,  Y  Wyddgrug 
Owen,  Parch.  J.  Garnon,  Llundain 

Owen,  Parch.  O.  Lilian,  7,  Sybil  Road,  Anfield,  Lerpwl  (2  gopi) 
Owen,  Parch.  O.  G.  (Alafon),  Ysgoldy,  Cwmyglo,  R.S.O. 
Owen,  Parch.  R.  Ceinwenydd,  23,  Normanby  Street,  Lerpwl 
Owen,  Richard,  Ysw.,  TJ^  West  Street,  Utica,  N.Y.,  America 
Owen,  Richard  G.,  Ysw.  (Pencerdd  Llyfnwy),  Talysarn 
Owen,  Samuel,  Ysw.,  B.A.,  Coleg  y  Bala 
Owen,  T.  Woodwardj  Ysw.,  Garndyfi,  Llundain 


Rhestr  dr  Tanysgrifwyt.  139 

Paliatseas,  Photios  G.,  Ysw.,  B.Sc,  Athen,  Groeg 

Parry,  Dr.  E.  W. ,  38,  Eardley  Crescent,  Earl's  Court,  Llundain 

Parry,  John,  Ysw.,  Compton  House,  Llanllyfni  (2  gopi) 

Parry,  Morris,  Ysw.,  21,  Victoria  Road,  Caerlleon 

Parry,  Parch.  Griffith,  Borth,  Porthmadog 

Parry,  Thomas,  Ysw.,  Y.H.,  Llys  Ifor,  Y  Wyddgrug 

Parry-Jones,  H.,  Ysw.,  B.A.,  Wesley  College,  Sheffield 

*'  Pedr  Alaw,"  Haldon  House,  Poppleton  Road,  Leytonstone,  Llundain 

PhiUips,  Parch.  D.  M.,  M.A.,  Ph.D.,  Tylorstown  (3  copi) 

Pierce,  David,  Ysw.,  22,  Lexington  Street,  Golden  Square,  Llundain 

Pierce,  LI.,  Ysw.,  43,  Sussex  Road,  Llundain 

Pierce,  Parch.  Edward,  Llys  Ifor,  Llandudno  Junction 

Pierce,  Parch.  T.  Mordaf,  Llanidloes 

Prichard,  John,  Ysw.,  B.A.,  B.D.,  Coleg  y  Bala 

Prichard,  R.  O.,  Ysw.,  Talysarn  Farm,  Talysarn 

Price,  Miss  Muriel,  B.A.,  D61  Menai,  Bangor 

Price,  Parch.  Evan,  42,  Tredegar  Road,  Ebbw  Vale,  Mynwy 

Price,  Rees,  Ysw.,  99,  The  Grove,  Hammersmith,  Llundain 

Price,  Y  Prifathro  J.,  Y  Coleg  Normalaidd,  Bangor 

Prothero,  David,  Ysw.,  9,  Taff  Street,  Merthyr  Vale,  Merthyr  Tydfil 

Prytherch,  D.  R.  O.,  Ysw.,  B.A.,  Yr  Ysgol  Sir,  Penygroes 

Prytherch,  Parch.  S.  E.,  60,  Beechdale  Road,  Brixton  Hill,  Llundain 

Rees,  Daniel,  Ysw. ,  Swyddfa'r  Herald,  Caernarvon 
Rees,  John,  Ysw.  (Glan  Cynon),  \b,  Albert  Street,  Aberdar 
Rees,  John,  Ysw.,  i,  Hannibal  Road,  Stepney,  Llundain 
Rees,  f.  H.,  Ysw.,  91,  Dudley  Avenue,  Utica,  N.Y. 
Rees,  j.  T.,  Ysw.,  Mus.  Bac,  Bow  Street,  R.S.O. 
Rees,  Jonathan,  Ysw.  (Nathan  Wyn),  Ystrad  Rhondda,  Morgannwg 
Rees,  Parch.  J.  Machreth,  15,  Rosenau  Road,  Battersea  Park,  Llundain 
Reichel,  Y  Prifathro  H.  R.,  M.A.,  LL.D.,  Coleg  y  Brifysgol,  Bangor 
Reynolds,  Llywarch,  Ysw.,  B.A.,  Old  Church  Place,  Merthyr  Tydfil 
Richards,  D.  M.,  Ysw.,  Wenallt,  Aberdar 
Richards,  Hugh  T.,  Ysw.,  Gellidawel,  Berw  Road,  Pontypridd 
Richards,  Miss  Lizzie  A.,  12,  Baalbec  Road,  Highbury,  Llundain 
Richards,  Parch.  D.  M.,  Capel  Coch,  Llanberis 
Richards,  William,  Ysw.,  i,  Plas  Llwyd  Terrace,  Bangor 
Roberts,  A.  Rhys,  Ysw.,  63,  Queen  Victoria  Street,  Llundain  (2  gopi) 
Roberts,  Dr.  H.  Jones,  Y.H.,  Gwyddfor,  Penygroes,  R.S.O.^ 
Roberts,  Ellis,  Ysw.,  2,  Undercliff  Road,  Lewisham,  Llundain 
Roberts,  Evan,  Ysw.,  "  Beatrice,"  Talysarn  (2  gopi)^ 
Roberts,  E.  M.,  Ysw.,  Metropolitan  Bank,  Llangefni 
Roberts,  H.  B.,  Ysw.,  Garden  Cottage,  Acrefair,  Rhiwabon 
Roberts,  H.  H.,  Ysw.,  B.A.,  Cwmyglo,  R.S.O. 
Roberts,  J.  Herbert,  Ysw.,  A.S.,  Abergele  (4  copi) 
Roberts,  J.  H.,  Ysw.,  79,  Morden  Road,  Newport,  Mynwy 
Roberts,  Lewis  H.,  Ysw.,  14,  Willow  Bridge  Road,  Canonbury,  Llun- 
dain, N.  (2  gopi) 


I40  Rhestr  o'r  Tanysgrifwyr. 

Roberts,  L.  J.,  Ysw.,  M.A.,  H.M.I.S.,  Tegvan,  Rhyl 

Roberts,  Miss  Kate,  147,  King's  Street,  Hammersmith,  Llundain 

Roberts,  Miss  Maggie,  72,  Philbeach  Gardens,  Earl's  Court,  Llundain 

Roberts,  Parch.  E.  L.,  Saltney  Ferry,  Caerlleon 

Roberts,  Parch.  J.  J.  (lolo  Caernarvon),  Porthmadog 

Roberts,  Parch.   J.    Wilson,   14,    Mathew's   Park  Avenue,   Stratford, 

Llundain 
Roberts,  Parch.  Richard,  Westbourne  Grove,  Llundain 
Roberts,  Parch.  R.  Gwylfa,  Llanelli 
Roberts,  Parch.  R.  W.,  B.A.,  B.D.,  Peel  Road,  Lerpwl 
Roberts,  R.  Cecil,  Ysw.,  B.A.,  Coleg  y  Bala 
Roberts,  Tom,  Ysw.,  32,  Mortimer  Road,  Kensal  Rise,  Llundain 
Roberts,  T.  R.,  Ysw.  (Asaph),  Caernarvon 

Roberts,  William,  Ysw. ,  M.  A. ,  The  Grove  Park  School,  Gwrecsam 
Roberts,  W.,  Ysw.,  i,  Little  Argyle  Street,  Regent  Street,  Llundain 
Roberts,  W.  J.,  Ysw.,  44,  Elm  Street,  Utica,  N.Y.,  Yr  Amerig 
Roberts,  W.  \V.,  Ysw.,  273,  Sunset  Avenue,  Utica,  N.Y.,  Yr  Amerig 
Roberts,  Yr  Henadur  Richard  R.,  Arvon,  Utica,  N.Y.,  Yr  Amerig 
Rowlands,  Arthur,  Ysw.  (Ab  Uthr),  Plas  Pendeuglawdd,  Rhyl 
Rowlands,  A.  E.,  Ysw.,  Hammersmith,  Llundain 
Rowlands,  Miss  E. ,  Ysgol  Babanod  Deiniolen,  Clwt  y  Bont,  Cwmyglo, 

R.S.O. 
Rowlands,  R.,  Ysw.,  Bryngwran,  Mon 

Samuel,  David,  Ysw.,  M.A.,  Yr  Ysgol  Sir,  Aberystwyth 
Stevenson,  Yr  Athro  W.  B.,  M.A.,  B.D.,  Coleg  Diwinyddol  y  Bala 

Thomas,  Ellis,  Ysw.,  82,  Steuben  Street,  Utica,  N.Y.,  Yr  Amerig 

Thomas,  John,  Ysw.,  Warwick  Road,  Earl's  Court,  Llundain 

Thomas,  j.  O.,  Ysw.,  66,  South  Street,  Utica,  N.Y.,  Yr  Amerig 

Thomas,  Miss  Mary,  High  Street,  Lewisham 

Thomas,  Morris,  Ysw.,  Coleg  y  Brifysgol,  Bangor 

Thomas,  Owen,  Ysw. ,  Coleg  y  Bala 

Thomas,  Parch.  Ben,  Rome,  America 

Thomas,  Parch.  Richard,  B.A.,  Bontnewydd,  Caernarvon 

Thomas,  Parch.  T.  B.,  Ph.D.,  3,  Oakland  Square,  Pittsburg,  Pa. 

Thomas,  Richard,  Ysw.,  12,  Upper  Baker  Street,  Llundain 

Thomas,  R.  Vaughan,  Ysw.,  6,  Avondale  Square,  Llundain 

Thomas,  R.  M.,  Ysw.,  i,  Museum  Street,  Llundain 

Thomas,  Thomas,  Ysw. ,  St.  Alban's  Terrace,  Bedford  Park,  Llundain 

Thomas,  William,  Ysw.,  High  Street,  Lewisham 

Thomas,  W.  P.,  Ysw.,  Treorci,  R  S.O. 

Thomas,  W.  R.,  Ysw.,  137^,  Howard  Avenue,  Utica 

Thompson,  S.  E.,  Ysw.,  Llyfrgellydd,  Llyfrfa  Gyhoeddus  Abertawe 

Whigham,  R.  L.,  Ysw.,  22,  Brook  Street,  Llundain 

Williams,  B.  Scott,  Ysw.,  B.A.,  B.D.,  Y  Bala 

Williams,  Daniel,  Ysw,,  10,  Clarence  Road,  Wood  Green,  Llundain 


Rhestr  oW  Tanysgrifivyr.  141 

Williams,  D.  H,,  Ysw.,  M.  A.,  Yr  Ysgol  Sir,  Pwllheli  {2  gopi) 

Williams,  E.,  Ysw.,  26,  Mostyn  Gardens,  Kensal  Rise,  Llundain 

Williams,  E.  O.,  Ysw.,  145,  St.  Anne's  Road,  Llundain 

Williams,  Evan  T.,  Ysw.,  117,  Howard  Avenue,  Utica,  N.Y. 

Williams,  G.  O.,  Ysw.,  120,  The  Grove,  Hammersmith,  Llundain 

Williams,  John,  Ysw.,  Blandford  Street,  Manchester  Square,  Llundain 

Williams,  t-  M.,  Ysw.,  Cae  Mawr,  Penygroes,  R.S.O. 

Williams,  J.  Pentir,  Ysw.,  B.A.,  Bangor 

Williams,  L.  Roger,  Ysw.  (Isander),  Caernarvon 

Williams,  Miss  E.,  72,  Philbeach  Gardens,  Earls  Court,  Llundain 

Williams,  Miss  Gwladys  P.,  B.A.,  Caeronnen,  Bangor 

Williams,  Miss  M,,  Queen's  Road,  Peckham,  Llundain 

Williams,  Owen,  Ysw.,  37,  South  Street,  Utica,  N.Y. 

Williams,  Parch.  D.  Cynddelw,  B.A.,  Penygroes,  R.S.O. 

Williams,  Parch.  E.  Afonwy,  Corris,  R.S.O. 

Williams,  Parch.  E.  Isfryn,  Bodawen,  Hill  Street,  Rhos,  Rhiwabon 

Williams,  Parch.  J.  Tudno,  M.A.,  Walham  Green,  Llundain 

Williams,  Parch.  Lewis,  26,  Faxton  Street,  Utica,  N.Y.,  Yr  Amerig 

Williams,  Parch.  Morris,  Baladeulyn 

Williams,  Parch.  Rd.  J.,  70,  N.  James  Street,  Rome,  N.W.,  Yr  Amerig 

Williams,  Parch.  William,  Talysarn 

Williams,  Parch.  William  (Einion),  Rhostryfan 

Williams,  Parch.  W.  Curig,  Rhosgadfan,  Rhostryfan 

Williams,  Parch.  W.  Nantlais,  Goeri,  Ammanford 

Williams,  Rhys  R.,  Ysw.,  B.A.,  Bryn  Tawel,  Pwllheli 

Williams,  Rowland,  Ysw.,  Penllwyn  House,  Talysarn 

Williams,  Syr  John,  Plas  Llanstephan,  Sir  Gaerfyrddin 

Williams,  T.,  Ysw.,  Greenwich  House,  Talysarn 

Williams,  T.  W.,  Ysw.,  Gwynfa,  Penygroes,  R.S.O. 

Williams,  W.  P.,  Ysw.,  Caeronnen,  Bangor 

Williams,  W.  Prydderch,  Ysw.,  "  Myfyrion,"  Isleworth 

Williams,  W.  W. ,  Ysw. ,  Mount  Pleasant,  Dorvel  Road,  Bl.  Ffestiniog 

Williams,  Y  Parch.  Athro  Hugh,  M.A.,  Y  Bala 

Williams,  Yr  Athro  T.  Hudson,  M.A.,  Coleg  y  Brifysgol,  Bangor 

Wyn,  Sior,  Ysw.,  Gwynfryn,  Ammanford 

Y  Llyfrgell  Rydd,  Caerdydd  (trwy  law  John  Ballinger,  Ysw.) 


Jaivis  &  Foster,  Argraflfwyr,  Lome  House,  Bangor. 


RETURN    CIRCULATION  DEPARTMENT 

TO— #^    202  Main  Library 

LOAN  PERIOD  1 
HOME  USE 

2 

3 

4 

5                               ( 

5 

ALL  BOOKS  MAY  BE  RECALLED  AFTER  7  DAYS 

Renewals  and  Recharges  may  be  made  4  days  prior  to  the  due  date. 

Books  may  be  Renewed  by  calling        642-3405 

DUE  AS  STAMPED  BELOW 

JA:I  2  ^  199 

f 

,%#?m   v^^ 

B'^'' 

UNIVERSITY  OF  CALIFORNIA,  BERKELEY 
FORMNO.  DD6                                BERKELEY,  CA  94720             ^ 

U.C.  BERKELEY  LIBRARIES 


1 


CDS2bS^17^ 


UNIVERSITY  OF  CAUFORNIA  LIBRARY 


